Glavna > Biblioteka > Kosovo i Metohija > Knjiga o Kosovu > Srednji vek

Dimitrije Bogdanovic': „Knjiga o Kosovu”

SREDNJI VEK

I Etnichke prilike na Balkanu pre doseljavanja Srba

Balkansko poluostrvo je prostor velike etnichke nestabilnosti. Kao raskrshc'e nekih glavnih puteva izmedju Istoka i Zapada, Severa i Juga, izmedju Evrope i Azije, sa svim svojim geografskim prednostima koje se nude stocharima i ratarima, moreplovcima, rudarima i trgovcima, ono je podruchje na kome su se od praistorijskih vremena kretale i naseljavale mnoge skupine ljudi raznoga jezika i porekla. Statichna slika Balkana Grka i Rimljana, pa starosedelaca Ilira i Trachana i novijih varvarskih slojeva — Kelta, Gota, Slovena, sve vishe ustupa mesto dinamichkoj predstavi o kretanju i pomeranju mnogih, u krajnjoj liniji anonimnih etnichkih grupa. Ta predstava, chijoj ubedljivosti doprinose sve plodnija lingvistichka i arheoloshka istrazhivanja, otkriva nove sadrzhaje i podloge u „klasichnim” istorijskim etnicima Balkana, kao shto su, na primer, Iliri i Trachani. Mnogo vazhniji chinilac u rekonstrukciji etnichkih prilika na Poluostrvu sve do ranog srednjeg veka postaje sada kulturni, civilizacijski lik prostora, njegova tipoloshka raznovrsnost i slojevitost. Daleko je znachajnija istorijska chinjenica da se van srazmerno uskih pojaseva mediteranske civilizacije Grka i Rimljana nalazi ogroman prostor praistorije, zona civilizacije gvozdenog doba ali bez pisma. Takozvani „starobalkanski” narodi, nikada do kraja formirani kao narod u smislu jednoga visheg kulturnog i politichkog integriteta, ulaze u istoriju iz anonimnosti praistorije samo kroz taj dodir sa grchko-rimskom civilizacijom — makar i kroz sudar sa njom.

Zato je na pitanje o poreklu i postanku nekih danashnjih naroda na Balkanskom poluostrvu teshko odgovarati sa sigurnoshc'u. Pogotovu je teshko rekonstruisati etnichku kartu Balkana — chak i u krupnim potezima, a kamoli u pojedinostima — za vreme doseljavanja Slovena [VI-VII vek]. Da li se tada nalaze na Balkanu i preci danashnjih Albanaca; da li se albanski narod mozhe smatrati starobalkanskim, u odnosu na Slovene — starosedelachkim narodom; da li se proces etnogeneze Albanaca zachinje tek u razdoblju Seobe, mozhda chak uporedo sa nastanjivanjem Srba, ili ranije, — sve su to pitanja na koja uopshte nije jednostavno odgovoriti. Teshkoc'e nastaju iz dva razloga: istorijski izvori ne pominju Albance pre XI veka, te je njihov postanak i razvoj do toga vremena — praistorija; a drugo, jezik Albanaca ima u velikoj porodici indoevropskih jezika izuzetan polozhaj — nema mu bliskih srodnika. Pitanje etnogeneze Albanaca zato izmiche ne samo istoriografskim nego i lingvistichkim metodama.

Svojim opshtim evropskim i srednjovekovnim narodnim imenom Albanci [Arbanasi] se vezuju za ime ilirskog plemena Albana, koje je u II veku n. e., prema Ptolomeju, nastanjivalo oblast oko Albanopolisa [potom Albanum, Arbanum] u danashnjoj srednjoj Albaniji [grad Kroja]. Postoji nesumnjiv kontinuitet albanskog etnichkog imena na nekadashnjem ilirskom, a danashnjem albanskom tlu, pa se iz toga prirodno izveo zakljuchak da postoji i etnichki kontinuitet izmedju ilirskih i danashnjih Albanaca. Otuda uverenje da su Albanci potomci starih Ilira, te da su „oduvek” nastanjivali krajeve svoga danashnjeg etnichkog prostora, jer je ovaj, uproshc'eno recheno, podudaran sa nekadashnjim ilirskim etnichkim prostorom. „Ilirsku” teoriju formulisao je najpre J. Tunman, nemachki istorichar, 1774. godine, da bi je kroz chitav XIX vek dalje razvijala evropska lingvistika, ukljuchujuc'i i takva imena kao shto su F. Mikloshich, G. Majer i P. Krechmer, za koje je albanski jezik samo nova faza u razvoju starog ilirskog jezika. No, upravo je lingvistichka argumentacija ilirske teorije otkrila josh krajem proshlog veka njene ozbiljne nedostatke: za pouzdanije istrazhivanje i zakljuchivanje o genetichkoj vezi albanskog jezika sa pretpostavljenim ilirskim pretkom bilo bi potrebno znati ilirski jezik, a o njemu ima vrlo malo gradje i znanja, samo iz posrednih izvora [u grchkih autora i u onomastichkom materijalu]. Davno je primec'eno da ilirske rechi, tako identifikovane u sadashnjem albanskom jeziku, mogu biti samo relikti jednoga ranijeg ilirskog sloja [kao keltski elementi u francuskom jeziku]; a i kada se uzmu kao dokaz veze sa ilirskim jezikom, ne sme se smetnuti s uma da ima „bar toliko, ako ne i vishe” leksichkih elemenata koji su po svedochanstvu antichkih pisaca nesumnjivo trachki.[1] Vec' je ta okolnost navela neke lingviste da pomishljaju na trachko umesto na ilirsko poreklo Albanaca. K. Pauli, X. Hirt, pa N. Jokl, a u nas X. Baric', uz vec'e ili manje razlike u postavci teze i u argumentaciji, napushtaju ilirsku teoriju i pretpostavljaju da je albanski jezik trachkog ili bar trachko-ilirskog porekla, a da je albanski narod potomak starobalkanskih Trachana, koji su nastanjivali delove Balkanskog poluostrva istochno od linije Morava-Nishava-Struma. Samim tim, naravno, ako bi se ova nova teorija pokazala tachnom, javlja se i pitanje — kako su se, zashto i kada trachki preci danashnjih Albanaca preselili sa istochnog u zapadne prostore Balkanskog poluostrva, sa Balkanskog gorja [antichkog Hemusa] u antichku „Albaniju”, gde ih oko Dracha primec'uju vizantijski izvori u XI veku.

Ne ulazec'i ovde u podrobnu lingvistichku argumentaciju trachke teorije i njenu polemiku sa ilirskom tezom, valja istac'i da je kljuchni razlog za odbacivanje ilirske teorije bila okolnost shto je albanski jezik iz grupe satem, dok je ilirski jezik, po svemu sudec'i, pripadao grupi sentum.

Nasuprot tome, trachki jezik je satemski kao i albanski. Prema tome, albanski kao satemski jezik nije mogao potec'i od ilirskog kao centumskog, vec' samo od trachkog kao isto tako satemskog jezika. Za to bi, navodno, govorile i neke druge osobine albanskog jezika, u fonetici, morfologiji, deklinaciji itd.[2] Time se doshlo do zakljuchka da je albanski jezik u stvari „jedan trachki dijalekat”, a da je njegov „trachko-ilirski” karakter rezultat kasnije trachko-ilirske simbioze. Na pitanje: kada je doshlo do te simbioze, u kojoj trachki Albanci predstavljaju mladji ili gornji sloj, odgovaralo se na razne nachine, ali je najbolje argumentovano mishljenje po kome je doseljavanje Albanaca u njihovu istorijsku postojbinu „srazmerno kasno”, jer se „jedino tako mozhe objasniti shto u njihovom jeziku nema traga indigenoj pomorskoj terminologiji i shto toponomi u istorijskoj arbanaskoj jezichkoj oblasti nemaju arbanaski fonetski lik, tj. shto oni nisu pretrpeli izvesne glasovne promene, koje bi se neminovno izvrshile da su se Arbanasi od vajkada nahodili na svojoj danashnjoj teritoriji”.[3] Imajuc'i u vidu neke antichke toponime koji „pod slovenskom koprenom odaju arbanaski fonetski lik”, kao shto su Nish [od Naisus], Shkupi [od Skupi, danas Skoplje], Shtip [od Astibos], pa i Ohrid [od Lihnis, Lihnidos], gde se svuda kao posrednik prema slovenskom obliku javlja albanski jezik, pretpostavlja se da je ranija balkanska postojbina trachko-ilirskih predaka potonjih Albanaca Dardanija i Peonija. Dardanija je oblast izmedju Juzhne i Zapadne Morave, Ibra i Kosova polja; tu oblast je nastanjivalo, koliko se zna iz istorijskih izvora, ilirsko-trachko pleme Dardanaca, a Peonija je oblast danashnje uglavnom istochne Makedonije, naseljena u istorijsko doba takodje Ilirima. To bi znachilo da su se preci Albanaca ranije, ili bar jedno vreme, nalazili u centralnoj zoni Balkanskog poluostrva, i da su se odatle u izvesnim istorijskim okolnostima pomerili na zapad ka teritoriji danashnje Albanije. Time josh nije recheno da su stari Dardanci ili Peonci preci Albanaca, vec' da su preci Albanaca preshli preko oblasti Dardanaca i Peonaca u etapnom pomeranju ka zapadu. Do toga pomeranja trachkih masa na ilirsko tle doshlo je u srazmerno pozno doba od drugog do trec'eg veka n. e., za vreme rimske vladavine, kada su Trachani, silazec'i sa Hemusa i Rodopa, prekrili raniji ilirski sloj. To bi, ujedno, bila prva etapa balkanske migracije Praalbanaca. Druga etapa je doseljavanje u dinarsko-pindske planine i jadransko primorje, a ovo se odigralo, kako se pretpostavlja, pod kraj latinske epohe, uzastopce i u talasima, najdalje do VI veka n. e.[4] Dakle, najpre sa Hemusa i Rodopa u Dardaniju i Peoniju, a potom iz Dardanije i Peonije u Albaniju, i to ne u jedan mah, u jednom naletu, vec' postepeno, sa dugim zadrzhavanjem u dardansko- peonskim predelima, kao etapnoj zoni ove migracije.

Lingvistichkim metodom, ipak, ne mozhe se sasvim pouzdano rekonstruisati poreklo i put formiranja albanskog naroda. Nijedan od ovih argumenata, koji nisu za potcenjivanje, nema snagu dokaza.[5] Postoje nasuprot navedenim shvatanjima, uz sve ostalo, razlozi da se osporavaju i takvi kapitalni argumenti trachke teorije kao onaj o centumskoj prirodi ilirskog nasuprot satemskoj prirodi albanskog jezika. A ima i drugih lingvistichkih teorija. Od onih blizhih ilirskoj valja pomenuti tezu da su preci Albanaca starobalkanski Pelasti, nastanjeni oko Skardusa [Shar-planine], kao najstarije indoevropsko ili chak predindoevropsko stanovnishtvo Balkana, doseljeno na Balkan josh pre Grka. Albanski preci su, po ovoj teoriji, „stariji i od homerskog rechnika i od ahajskih odnosno protoahajskih plemena”.[6]

Zbog svega toga neophodno je primeniti i arheoloshki metod, koji bi, uz neka vec' ranije poznata fakta iz istoriografije, mogao da potvrdi ili obezvredi pretpostavke do kojih se dolazi prouchavanjem jezika. Tvrdi se, ponekad, da i arheoloshka istrazhivanja upuc'uju na ilirsko poreklo Albanaca, ali se to ne mozhe smatrati tachnim. Pre svega, etnichka karta praistorijskog, a onda i predrimskog Balkana uopshte, nije tako jednostavna i statichna kako bi se moglo zakljuchiti po nekim shkolskim predstavama o Ilirima i Trachanima, a potom i Grcima kao starosedeocima Balkanskog poluostrva. Arheologija, uz pomoc' antichke istoriografije, omoguc'ava da se dodje do neobichno vazhnog saznanja o velikim etnichkim pomeranjima i promenama kroz sva praistorijska razdoblja, kao i u sam osvit istorije srednjebalkanskog prostora. Nema starosedelaca u pravom smislu rechi: taj pojam se, arheoloshkim metodom, nuzhno relativizuje i svako „staro” stanovnishtvo pokazuje se mladjim od prethodnog, svaki narod ili pleme, svaka etnichka grupa — kako se pravilnije kazhe u arheologiji — javlja se na etnografskoj balkanskoj pozornici tek svojim doseljavanjem i potiskivanjem prethodnih grupa.

Za etnichku situaciju Balkana povodom pitanja koje nas interesuje vazhan je pochetak sedmog veka pre n. e., kada se zaustavlja prodor nomada i ratnika sa podruchja danashnje Bosne i Hercegovine na goliji i u gornjem toku Rashke, da bi se ta granica, posle usporenog pomeranja ovih grupacija na istok ustalila krajem VII veka na liniji Moravica-Maljen, na severu, a juzhnije na liniji Beli Drim-Dechanska Bistrica u Metohiji, pochetkom VI veka pre n. e.[7] Na severnom sektoru ove dugachke granice radilo se o ratnicima tzv. glasinachke grupe [sa Romanije i Devetaka], dok su na juzhnom, metohijskom sektoru, arheoloshki identifikovani isto tako dobro naoruzhani ratnici na suvatima i pashnjacima izmedju severnih padina Pashtrika, desne obale Belog Drima i Dechanske Bistrice; njihov dolazak i vekovno zadrzhavanje u ovom, jugozapadnom delu Metohije najpotpunije su dokumentovani arheoloshkim nalazima sa velike nekropole u selu Romaji [Metohija]. Istovetan materijal, ali i pogrebni rituali posvedocheni su i na vec'em broju nekropola na podruchju severne Albanije, posebno oko Kukesa, pa to navodi na zakljuchak da su ratnici sahranjeni u Romaji prispeli u Metohiju sa jugozapada, i to dolinom Belog Drima. Ova grupacija se ni kasnije nije odvajala od doline Belog Drima, niti je zaposela ostale delove Metohije. Domoroci, stabilizovane zajednice grupe Donja Brnjica [Kosovo], verovatno su bez otpora ustupili tudjincima neplodno zemljishte i krshevite povrshi izmedju Belog Drima, Dechanske Bistrice i Pashtrika, ali su zhilavo branili svoje plodne njive u Prizrenskom polju, severnoj Metohiji i na Kosovu. Prva grupacija [glasinachka] verovatno je ilirsko pleme Autarijata, a druga, u Metohiji, ogranak „Ilira u uzhem smislu rechi” [Illyrii proprie distu]. Istochno i severoistochno od Ilira — znachi vec' istochno od Belog Drima pa sve do Pchinje i Juzhne Morave na istoku, a Zapadne Morave na severu, protezale su se oblasti Dardanaca, za koje se s pravom napominje da su bili ilirsko pleme sa trachkim nanosom.[8] Juzhno od Dardanaca delili su teritoriju Makedonije: Dasareti oko Ohridskog jezera i Penesti u zapadnoj Makedoniji sa Peoncima [Pajoncima] na istoku od Vardara sve do Rodopa, gde se protezala zapadna granica trachkih plemena. Izmedju Trachana i Dardanaca nalazio se jedan pojas Tribala, chija su glavna stanishta bila severno od dardanske teritorije, a juzhno od Save i Dunava. Njih u IV veku pochinju potiskivati i preplavljivati Kelti, chiji dolazak na Balkan u tom stolec'u izaziva nova vec'a etnichka pomeranja i promene na poluostrvu. Sukobi Kelta sa antichkom makedonskom drzhavom razvijali su se na moravsko-vardarskom pravcu, shto znachi preko dardanske zemlje; potom su i sami Dardanci bili na udaru ekspanzije makedonskih vladara i najzad Rimljana, chije su vojne operacije — osvajachki pohodi — usmerene s juga na sever ka Singidunumu i Viminaciju krajem I veka pre n. e. i pochetkom same nashe ere, tako da su usled toga razne etnichke grupe sa dardanske teritorije sigurno bile odbacivane na zapad. Ako je trachka teorija tachna u onom vidu u kome je izlazhe Henrik Baric', to bi mogao biti istorijski razlog za spushtanje Trachana sa Hemusa i Rodopa upravo na teritoriju izmeshtenih tribalskih i dardanskih plemena. Oslabeli u stalnim sukobima sa makedonskim i rimskim osvajachima, Dardanci su se mogli lakshe podati tome novom, mada josh uvek starobalkanskom uticaju sa istoka, pogotovu ako se taj etnichki nanos shvati kao stocharsko-nomadski elemenat koji se zadrzhava vishe na planinama nego u ravnici, gde prolaze vojske i ratari s toliko nezahvalnog truda obradjuju zemlju. Primec'eno je, upravo u arheologiji, da kultura Dardanaca i Skordiska nije unishtena sa rimskim osvajanjem: uporedo sa stabilizacijom rimske civilizacije duzh granice i magistralnih puteva tokom prva dva veka nashe ere, domorodachke zajednice po zabitim varoshicama i selima i dalje chuvaju predachke obichaje i uporno neguju tradicionalnu kulturu; te razlike nestaju tek u toku III veka, kada pochinje opsezhnija romanizacija starobalkanskih plemena.[9]

Posledica ovog poslednjeg procesa ogledala se u velikim romanskim, tachnije latinsko-grchkim infiltratima na teritoriji Balkana, posebno u primorskim oblastima i starim ili novoosnovanim gradovima. Podruchje Albanije na toj etapi, pri kraju rimskog perioda, bez obzira na to da li je albanski narod bio na toj teritoriji autohton ili se doselio na nju sa istoka, u civilizacijskom pogledu nije albansko, pa ni ilirsko, vec' romansko: ono je odredjeno kulturom gradova u jadranskom primorju i prometom duzh glavnih rimskih komunikacija, od kojih dve izuzetno znachajne vezuju jadransko primorje sa sredishnjim oblastima Poluostrva: jedna iz Skadra preko Prizrena prema Nishu odnosno Skoplju, i druga — od Dracha preko Ohrida na Solun [Via Egnatia]. Istorijski izvori iz tog vremena uopshte ne govore o Albancima: niti o njihovim naseobinama u albanskim planinama, niti o eventualnom njihovom doseljavanju sa dardansko-peonskog podruchja, a razlog je za to svakako u nomadsko-stocharskom karakteru Praalbanaca, u „politichkoj i vojnoj beznachajnosti doseljavanja stochara, koji u novoj postojbini zacelo dugo izbegavaju kontakt sa zatechenim gradjanskim i zemljoradnichkim svetom, drzhec'i se leti planina i spushtajuc'i se zimi na obronke udaljenije od saobrac'ajne mrezhe”.[10] Preci Albanaca, to je jedino pouzdano, nisu predstavljali ni snazhnu etnichku grupu ili pleme, niti kakav plemenski savez koji bi se nametnuo kao aktivan istorijski chinilac, josh manje drzhavu ili narod s kojim bi se rimska ili vizantijska vlast morala sukobljavati ili uskladjivati.

Albanski etnikum je bio odredjen, bez sumnje, svojim poreklom i jezikom, i svojim balkanskim putevima, ali pre svega nachinom proizvodnje, organizacijom drushtva i srazmerno malom masom: stocharske zajednice hermetichkog tipa, pokretljive i veoma patrijarhalne, dugo su izmicale velikoj aferi istorije. Po suvatnim visoravnima, ogradjene prashumom i bujnim rekama, te su zajednice chekale svoj istorijski trenutak.

Nema, dakle, nauchnog osnova za apodiktichna tvrdjenja kada je rech o ukupnom problemu porekla albanskog naroda. Vec' kratak pogled na ovo pitanje pokazuje da se bar dve znachajne teorije drzhe na nizu ozbiljnih nauchnih argumenata, a ima i drugih, manje rashirenih i ne toliko znachajnih, ali opet nauchno zasnovanih teza. Nama se chini da bi jedna trachka teorija sa vec'im naglaskom na dardanskoj etapi migracije mogla bolje objasniti etnogenezu Albanaca, pri chemu valja imati u vidu socioloshke chinioce, a isto tako i kasnija zbivanja — kao shto su migracije, pohodi ili kolonizacija drugih naroda u toku Seobe, zakljuchno sa naseljavanjem Srba na srednjobalkanskom prostoru i u jadranskom primorju. Medjutim, nema dovoljno opravdanja za prenaglashavanje „trachkog” porekla Albanaca, kao ni za insistiranje na „ilirskoj” tezi. U krajnjoj liniji, ne mozhe ni biti toliko vazhno da li su Albanci potomci Ilira ili Trachana ili nekog trec'eg praistorijskog ili istorijskog naroda. Za istoriju Balkana dovoljna je chinjenica da su Albanci na svom uzhem etnichkom prostoru najkasnije u XI, a mozhda i ranije, josh u VII veku, u vreme dodira sa jugoslovenskim narodima prilikom njihovog razmeshtanja po vizantijskom poluostrvu i potom formiranja prvih jugoslovenskih drzhava.

Svako prenaglashavanje pitanja etnogeneze odvodi nas sa podruchja nauke i ima druge, politichke motive. To se, pak, ne mozhe ignorisati, niti se ova politizacija nauchnih teorija sama po sebi mora posmatrati kao zloupotreba nauke. Ona je pre svega izraz jedne kolektivne svesti, njen oblik i formula njenog dejstva. Svest o kojoj je rech mozhe, sa svoje strane, biti znamenje jedne manje drushtvene grupe, ali i opshta svest jednog naroda, njegova nacionalna svest. Bez obzira na to koliko ona bila stvarna ili fiktivna, ona tad odredjuje ponashanje grupe ili nacije, ugradjuje se u program s kojim se valja suochavati bez neumesnih i nepotrebnih diskvalifikacija.

Kada je rech o ilirstvu na prostorima Balkanskog poluostrva, ono ima i stariju istoriju i shire kulturno i nacionalno podruchje od ovoga poslednjeg, albanskog ilirstva. Polazec'i od tradicionalne srednjovekovne nomenklature mladjih evropskih naroda prema nazivima starijih, posebno od predstave o mladjim „varvarskim” narodima kao sukcesorima antichkih varvarskih naroda na periferiji ili u granichnim oblastima civilizovanog grchko-rimskog sveta, ilirsko ime se upotrebljavalo za juzhnoslovenske narode — Srbe, Hrvate i Slovence — josh od XV veka [„natio illyrisa”], pa se i slovenski jezik nazivao „ilirskim jezikom”. Kaptol svetog Jeronima u Rimu ustanovljen je 1589, bulom pape Siksta V, za „ilirsku naciju” odnosno „pokrajinu” [Dalmacija i Ilirik — Hrvatska, Bosna i Slavonija, bez Slovenije] i za one koji znaju „ilirski”, a Zavod svetog Jeronima u Rimu sve je doskora nosio tradicionalno ime Sollegium Sansti Hieronymi Illyrisorum in Urbe [naziv je 1971. godine promenjen u Pontifisium Sollegium Shroatorum]. Znameniti Matija Vlachic', protestantski teolog, istorichar i lingvist iz Labina u Istri [1520- 1575], nazivao se Matthias Flasius Illyrisus; njegov pojam ilirstva poklapa se, kao oznaka narodnosti i jezika, sa juzhnoslovenskim narodima i jezicima. Na samom pochetku XVIII veka, Pavao Riter Vitezovic' [1652-1713] takodje pod ilirstvom podrazumeva jugoslovenstvo, shto dolazi do izrazhaja narochito u njegovim delima Sroatie rediviva [1700] i Stemmatographia [1701]; ovo drugo delo posluzhilo je kao osnov za „Stematografiju” Hristofora Zhefarovic'a 1741. godine. Na srpskom podruchju, patrijarhom „celog Ilirika” prvi se naziva Arsenije III Charnojevic' [1672-1706], a grof Djordje Brankovic', nesudjeni obnovitelj „Ilirske kraljevine”, nosi od 1688. godine titulu „despota Ilirika”. Klasicistichka i narochito neoklasicistichka Evropa na prelazu iz XVIII u XIX vek naziva jugoslovenske zemlje skoro iskljuchivo „Ilirikom”. Pod francuskom vlashc'u 1809-1813, to su „Ilirske provincije” [Les Provinses Illyriennes]. U tom duhu i „ilirski pokret u Hrvatskoj”, „pokret hrvatskog preporoda”, u prvoj polovini XIX veka ulazi, kao shto je poznato, u genezu jugoslovenstva.

„Ilirstvo” je na Balkanu, dakle, argumenat istorijske fikcije i dugog trajanja — od barokne istoriografije do nacionalnog romantizma. Albanski „ilirizam”, makar na prvi pogled sa vishe etnogenetskih razloga, dolazi sasvim kasno, pa chak i anahronichno u ovo nashe stolec'e. Njegovim odrzhavanjem i negovanjem, danas, poshto je albanska nacija vec' obrazovana, sa suverenom drzhavnoshc'u priznatom vec' sedam decenija, hoc'e se u stvari revitalizacija jednoga nacionalnoromanticharskog, nacionalistichkog albanskog programa, koji tezhi ne samo okupljanju svih Albanaca u Velikoj ili „Etnichkoj” Albaniji nego i novom polozhaju albanskog naroda na Balkanu, s „pravima” starobalkanskih predaka. Saznanja istorije, lingvistike i arheologije u stvarnoj, rekonstruisanoj slici etnichke situacije Balkana u epohi kada se josh moglo govoriti o Ilirima i drugim starosedeocima ne daju za pravo takvim argumentima. Dinamichka etnografija antichkog Balkana ne zna za chvrste i vekovechne posede — sve je u pokretu, pomeranju i previranju. Stoga je ilirska teza, politizovana u nacionalnoromanticharskom duhu, danas sasvim apsurdna. Ako bi se krenulo za tom argumentacijom [pod pretpostavkom da se ona shvata ozbiljno, a ne samo kao propagandni simbol], morao bi se chasovnik evropske istorije vratiti bar za petnaest vekova unazad, u vreme seobe naroda. Raspored evropskih naroda, bez obzira na mnoge promene tokom srednjeg i novog veka, pochiva vec' toliko stolec'a na rezultatima toga velikog pomeranja, premeshtanja i nameshtanja etnichkih masa na celom prostoru od Urala do Atlantika. Doseljenje Slovena na Balkan je samo pojedinost tog opshteg zbivanja. Pozivanjem na prava starosedelaca iz epohe pre seobe naroda doshlo bi se do apsurdnog „vrac'anja” slovenskih i germanskih naroda na prostor severne i istochne Evrope. Pre seobe naroda nema ni Francuza i Francuske, ni Nemaca i Nemachke, ni Engleza i Engleske, nema ni Poljske, ni Austrije, ni Rusije. To je, jednostavno, jedan drugi, davno proshli, zanavek ishchezli svet, a promene koje su se u Evropi dogodile seobom naroda u razdoblju od III do VII veka u svakom su pogledu nepovratne i konachne.

________

  1. H. Baric', Lingv. studije, 8.
  2. H. Baric', Lingv. studije, 9-23.
  3. H. Baric', Lingv. studije, 24-25. Nema nesumnjivih istorijskih i lingvistichkih dokaza da su preci Albanaca nastanjivali rimsku i grchku Albaniju u prvim stolec'ima nashe ere — smatra i Selishchev; kod Albanaca nema neposredne veze sa starodalmatinskim stanovnishtvom. Preci Albanaca zhiveli su negde dalje od mora: nemaju svoje termine za moreplovstvo i ribolov, nego su ih kasnije pozajmili od Romana, Grka, Slovena i Turaka. Loshe poznaju more, nisu imali veza sa drugom obalom Jadrana (A. M. Seliłev, Slav. naselenie, 49).
  4. H. Baric', Lingv. studije, 29.
  5. Istorija srp. naroda I, 129 (P. Ivic') upor. P. Ivic', Srpski narod i njegov jezik, Beograd 1971, 26-28.
  6. M. Budimir, Mesto arbanskog u krugu indoevropskih jezika, Gjurmime albanologjike 2 (1965) 5-13.
  7. Ovo i dalje prema Istoriji srp. naroda I, 59-61 (D. Srejovic').
  8. Za ovo i shto sledi vid. monografiju F. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba, Sarajevo 1969. Metohijski enklav ilirske etnichke grupe izmedju Pashtrika, Dechanske Bistrice i Belog Drima govorio bi mozhda u prilog ilirske teorije: to je ono podruchje za koje se, kako c'emo kasnije videti, pouzdano sme tvrditi da je u XIV i XV veku u neshto uzhem opsegu naseljeno i starim albanskim (katolichkim) stanovnishtvom. Ali i ova pretpostavka pochiva na drugoj: da izmedju toga praistorijskog naseljavanja Ilira „u uzhem smislu” na terenu jugozapadne Metohije i srednjovekovnog albanskog stanovnishtva u istoj oblasti postoji stvarni istorijsko-etnichki kontinuitet. Za to, medjutim, nema nikakvih potvrda: o albanskim pastirima na tom terenu znamo iz dokumenata XIV-XV veka, a srpska toponimija ovog podruchja u primarnom sloju govori mnogo protiv kontinuiteta.
  9. Istorija srp. naroda I, 60, 65 (D. Srejovic'), 68, 84 (M. Mirkovic').
  10. H. Baric', Lingv. studije, 29.

II Doseljavanje Srba na Balkan

Dolazak Slovena na Balkansko poluostrvo i njihovo naseljavanje na shirokom prostoru od Jadrana do Crnog mora i od Egejskog mora do Dunava, zbivanje je daleko bolje poznato od praistorije Albanaca. O tome se sachuvalo srazmerno dosta istorijskih svedochanstava, pa se zahvaljujuc'i tome doseljavanje Slovena mozhe posmatrati i kao njihov ulazak u istoriju. Svaki juzhnoslovenski narod, stoga, javlja se josh od vremena svog dolaska na Balkan kao istorijski narod u punom smislu rechi: u dodiru sa starom i razvijenom civilizacijom, stupajuc'i u aktivne odnose sa Vizantijom i katolichkim Rimom, glavnim faktorima evropske istorije ranoga srednjeg veka, u brzom prelazu ka ranim, embrionalnim drzhavnim organizacijama, Juzhni Sloveni vec' u razdoblju od VI do IX veka postaju i sami istorijski subjekat.

„Sklavini” se sa jednom drugom etnichkom grupom, Antima, javljaju na severnim granicama Vizantije u doba careva Justina I [518-527] i Justinijana [527-565]. Nagomilani na levoj obali Dunava, upushtaju se u daleke i brze pljachkashke pohode po balkanskim oblastima Vizantijskog carstva, zapravo po celom Iliriku, Trakiji i Heladi, dopiruc'i do Jadranskog mora, na jednoj strani, i do samog Carigrada, na drugoj. Sredinom VI veka, u pohodu 550. godine, ispoljile su se i prve tezhnje ka zadrzhavanju i naseljavanju: tada su Sklavini veoma dugo pljachkali po Dalmaciji. Po svedochanstvu vizantijskog istorichara Prokopija, to se njihovo pljachkanje u Iliriku razlikovalo od prethodnih pohoda po tome shto su se Sklavini „zadrzhali u tom pljachkanju veoma dugo” i shto su „u punoj slobodi vrshili pohode po romejskom carstvu”, i to ne „putem prepada nego prezimljujuc'i, kao u sopstvenoj zemlji”.[1] Invazija Balkana nastavljena je sa josh vec'om zhestinom pod vodjstvom Avara, koji su Slovenima nametnuli svoju vlast u toku sedme i osme decenije VI veka. U velikom avarsko-slovenskom pohodu 588. godine dolazi do prve vec'e, ozbiljnije kolonizacije Sklavina daleko na jugu Helade, na Peloponezu. No glavni su pravci ovih prodora na teritoriju Vizantije bili josh uvek one komunikacije kojima su povezani gradovi istochno ili juzhno od linije Morava-Vardar, dok su zapadna, u uzhem smislu ilirska i jadranska podruchja bila za to vreme vishe poshtedjena. Tek od prvih godina VII veka nastaje krupan preokret i u pravcima ovih pohoda i u njihovom karakteru: sedmi vek je, u stvari, vek slovenske kolonizacije Balkanskog poluostrva. Napushtanjem odbrambenog sistema podunavskog limesa pochev od 602. godine, otvaraju se putevi slovenskoj kolonizaciji u vec'im, masovnijim talasima, koji sve cheshc'e zapljuskuju zidine Soluna, tako da je u vreme opsada toga grada [614-616, oko 618. i 626] chitava Makedonija u shiroj oblasti Soluna bila vec' nastanjena slovenskim plemenima: Draguvitima istochno od Soluna i u Rodopima, Sagudatima zapadno od Soluna i na Halkidici, Velegezitima u Voloskom zalivu, Vajunitima oko Janjine i Verzitima, verovatno severno od Soluna. U isto vreme izbijaju Sloveni i na jadransku obalu: oko 614. godine pada Salona, centar provincije Dalmacije.[2]

O Srbima su prva istorijska predanja zabelezhena u delu vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita O narodima [913-959]. Njihovo doseljavanje na Balkan predstavljeno je kao epizoda jednoga kasnijeg kolonizacijskog talasa. Poreklom sa dalekog severa, gde „Beli Srbi” ni u prvoj polovini H veka josh nisu krshteni, grupa pripadnika srpskog naroda krec'e u Vizantiju i moli cara Iraklija za dozvolu da se naseli na teritoriji carstva. Bilo im je dopushteno da se nasele u solunskoj oblasti, ali oni posle krac'eg vremena, u nameri da se vrate u „Belu Srbiju”, prelaze Dunav. Predomishljaju se i ponovo trazhe zemlju za naseljavanje, pa im tada opet Iraklije dozvoljava da nasele opustele oblasti izmedju Save i dinarskih planina, gde su zhiveli u Porfirogenitovo vreme. To bi znachilo da se naseljavanje Srba na prostoru dinarskog Ilirika dogodilo za vlade cara Iraklija [610-641]. Danas istorijska nauka, medjutim, ne shvata doslovno ovo kazivanje izvora i ne smatra da su se svi Srbi [kao i Hrvati] doselili na Balkan tek za vlade cara Iraklija. Srpska plemena kretala su se zajedno s drugim slovenskim grupama, u talasima i na mahove, josh od VI veka. Arheoloshki i narochito lingvistichki podaci ne govore u prilog teze o poznijem „umetanju” Srba izmedju drugih Slovena, ranije vec' naseljenih na Balkanu, jer u jeziku Srba, kao i Hrvata, nema severnoslovenskih osobina kojima bi se oni izdvajali medju svojim juzhnoslovenskim susedima.[3] Najvishe shto se mozhe dopustiti to je da su izvesne uslovno „najmladje” grupe, mozhda na vishem stupnju organizacije, ratnichke pokretljivosti, ali i spremnosti za trajno posedanje i ekonomsko iskorishc'avanje teritorija, posluzhile kao „kristalizaciona jezgra oko kojih su se obrazovale vec'e skupine Hrvata i Srba”,[4] te da se ovaj proces kristalizacije odigrao konachno u prvoj polovini VII veka.

Tok juzhnoslovenskih migracija i naseljavanja Balkanskog poluostrva mozhe se u velikim potezima, ali i sa mnogo tachnosti u razgranichavanju kljuchnih jezichkih pojava, pratiti i lingvistichkim metodom. Juzhni Sloveni su pre dolaska na Balkan, mozhda josh u postojbini severno od Karpata, bili izdeljeni dijalekatskim razlikama; te razlike ni u kom sluchaju nisu mladje od hiljadu godina, a za neke se mora drzhati da su postojale u razdoblju od V do VII veka, u doba velikog pomeranja slovenskih etnichkih masa prema jugu. Lingvistika tu polazi od jedne nesumnjivo utvrdjene chinjenice da su Juzhni Sloveni u jezichkom pogledu podeljeni na zapadnojuzhnoslovensku i istochnojuzhnoslovensku granu linijom koja ide „od ushc'a Timoka preko istochnih podnozhja planina duzh srpsko-bugarske granice do Osogova, a zatim u shirokom luku kroz severoistochnu Makedoniju do Ovcheg polja i Skoplja i dalje juzhno od Tetova ka albanskoj etnichkoj teritoriji oko Shar-planine”. Na osnovu toga se zakljuchilo da su se Juzhni Sloveni i kretali u paralelnim strujama — „zapadna grupa kroz Panoniju, a istochna kroz Dakiju, zahvatajuc'i tu i podruchje u luku Karpata, danashnji Erdelj. Izgleda da su te dve struje na vizantijsku granicu izbile odvojeno, jedna zapadno od Djerdapa, a druga istochno od njega, i to zato shto su ih razdvajale planine koje se sa severne strane nadnose nad Djerdap ... Preshavshi tako preko Dunava kao zasebne skupine, zapadni i istochni Juzhni Sloveni su nastavili da prodiru ka Jadranu i Egejskom moru, shto bi znachilo da danashnje oshtre jezichke razlike na crti ushc'e Timoka-Osogov-Shar-planina svedoche o nekadashnjem razmedju izmedju dveju etnichkih lavina”.[5]

Bez obzira na to shto u lingvistichkom pogledu hronologiju ovih zbivanja nismo u moguc'nosti da pratimo,[6] ova se rekonstrukcija mozhe uzeti kao odlichna dopuna istorijskim predanjima i svedochanstvima sachuvanim u vizantijskim i drugim izvorima. Za nas je u ovom sluchaju vazhna ne samo okolnost shto se na liniji Timok-Osogov-Shara formirala jedna duboka dijalekatsko-jezichka brazda nego i to shto se ova brazda u izvesnom smislu nastavlja i dalje na zapad, preko albanske teritorije, sudec'i bar po toponomastichkom materijalu. Nauchno je utvrdjena chinjenica da je chitava teritorija Albanije, srazmerno gusto, pokrivena slovenskom toponomastikom; da su nazivi mnogih reka, ravnica, sela, redje i planina, kao i chitav niz tzv. „mikrotoponima”, nesumnjivog slovenskog porekla. Iz toga je izveden ispravan zakljuchak da su Sloveni tokom VII i VIII veka naselili i predele Albanije — uglavnom ravnice i rechne doline od Skadarskog jezera na severu preko Shkumbe, Devola, Semeni i Vojushe do juzhne Bistrice. Toponomastichka karta koju je sovjetski nauchnik A. M. Selishchev prilozhio svojoj kapitalnoj studiji Slav’nskoe naselenie v Albanii [1931], najbolje pokazuje taj nejednaki raspored slovenskih toponima po Albaniji i njihovu vec'u gustinu duzh rechnih dolina i u shirokim prostorima primorskih ravnica tamo gde se one, geografski, uopshte mogu smatrati pogodnim za naseljavanje. Takav raspored slovenskih naziva po Albaniji daje osnova za rekonstrukciju etnografske karte Albanije u srednjem veku: albanska zemlja je teritorija izmeshanog stanovnishtva, gde slovenski elemenat poseda agrarne oblasti, a albanski — stocharsko-planinske oblasti. Tako se zapravo dobila jedna etnografska mrezha ili „reshetka”, a oba etnichka elementa, ovako rasporedjena, predstavljaju istovremeno razlichite drushtveno-ekonomske kategorije koje dele ne samo zemlju nego i proizvodnju. Ukoliko se oblast oko Kroje posmatra kao „albansko jezgro”, onda se mozhe govoriti o dvostranom obuhvatanju ovog jezgra, sa severa i sa juga, s obzirom na „vrlo shirok i intenzivan meshovit pojas slovenske i albanske nomenklature” na severu i na jugu albanskog jezgra. Linija Ljesh-Prizren oznachava taj pojas na severu, a linija Chermenika-Glavinica na jugu. Prodorna zona Juzhnih Slovena prema Jadranskom moru, po mishljenju M. Shuflaja, tekla je na severu preko Skadra niz Drim i Bojanu sve do pokrajine Vilje polje, danas Velipoj kod Medue; na jugu je prodor uchinjen preko Belgrada [Berat] i Cernika [Skampa] do episkopskog sedishta Glavinice i do primorske oblasti Slanice uz reke Devoli i Vojushu.[7] I mada albansko jezgro oko Kroje „nijesu etnichki nigde preplavili Slaveni”, slovensko je naseljavanje „dvojako obrubilo i zgusnulo tu jezgru”, i pri tom „ako nije rastochilo arbanske jezgre u brdinama, slavensko je zaseljenje rasteplo sve romanske kristalizacije posred Balkana”.[8]

Taj odnos i raspored doseljenih Slovena i zatechenih starosedelaca pretpostavljen je i na drugim podruchjima Balkanskog poluostrva.Time se objashnjava i mishljenje da i posle naseljavanja zapadne i istochne grane Juzhnih Slovena juzhno od Dunava izmedju njih u pochetku kao da nije bilo prisnijeg dodira: naseljavanje je zahvatilo isprva uglavnom ravnice i rechne doline, ostavljajuc'i visinske predele za shirenje u nekoj sledec'oj etapi, tek kada se slovenski zhivalj po nizinama namnozhio toliko da se pojavio populacioni vishak i tek kada se Sloveni budu dovoljno prilagodili podneblju i balkanskom nachinu stocharenja. Po planinama i visoravnima boravili su u medjuvremenu jedino ostaci starosedelaca, „vlashki, a ponegde svakako i albanski pastiri”, koji su se bili povukli u manje pristupachne krajeve. Ima indicija da je upravo ovakav zhivalj ispunjavao prostor izmedju zapadne i istochne grane Juzhnih Slovena [Vlasi odnosno Rumuni u istochnoj Srbiji i zapadnoj Bugarskoj, prema toponomastici]. Docnije su u ovaj prostor ipak ushli i Sloveni, pretezhno oni iz zapadnojuzhnoslovenske grane, a starosedeoci su delom odlutali sa svojim stadima, a delom postepeno usvojili slovenski jezik.[9]

Toponomastika Albanije pruzha dovoljno podataka da se utvrdi josh jedna vazhna okolnost: Sloveni koji su nastanili juzhnu i srednju Albaniju [basene Vojushe, Devola, Semeni, gornje Shkumbe i oblasti oko Crnog Drima] chinili su istu jezichku i etnichku grupu sa Slovenima koji su se nalazili u porechju juzhne Bistrice, u Makedoniji, Trakiji i Miziji — dakle istochnojuzhnoslovensku grupu, kojoj danas pripadaju bugarski i makedonski jezik; pojedine grupe ovih Slovena su se u ranom razdoblju kolonizacije [VII-VIII vek], ili neshto kasnije, naselile i severno od Shkumbe u porechju Arzena, Ishmi i donjeg Mata prema Skadru. Medjutim, oko Skadra i Drima dominiralo je stanovnishtvo zapadnojuzhnoslovenske grane, srpsko stanovnishtvo.[10]

Mogu se, dakle, svesti neka bitna a pouzdana saznanja o prvom dodiru izmedju srpskog i albanskog naroda. Zajedno s drugim Juzhnim Slovenima zapadne grane, Srbi dolaze na Balkan tokom VI i VII veka, i shirec'i se po njemu ka Jadranskom moru nastanjuju oblasti nekadashnjeg Ilirika. Etnichka karta Balkana je tada vec' bitno izmenjena: ne samo opsezhna romanizacija starosedelaca od periferije ka unutrashnjosti, duzh komunikacija, kastruma i gradova, nego i krupna izmeshtanja i pomeranja starobalkanskih naroda i etnichkih grupa u rezultatu jednoga dugog istorijskog zbivanja, koje traje od staromakedonskih i rimskih osvajanja pa se nastavlja kroz najezde varvarskih naroda, doveli su do toga da su mnoge stare etnichke grupe nestale, druge se vishe nisu nalazile na svome prvobitnom stanishtu, a trec'e su se tek formirale kao plod novih susreta i simbioza. Nije jasno da li Srbi dolaze u dodir sa Albancima ili sa etnichkim precima Albanaca, ali je jasno neshto drugo: taj dodir nije imao karakter sukoba. Srbi nisu od Albanaca oteli zemlju, josh manje drzhavu, jer je sigurno da u vreme doseljavanja Srba na Balkan, i dugo posle toga, nema nikakve drzhavne tvorevine albanskog naroda, niti se neka iole znachajna etnichka skupina Albanaca ili albanskih predaka javlja u tom razdoblju kao istorijski chinilac. Chak i kada bi se prihvatilo mishljenje da su Albanci neposredni i „chisti” potomci Ilira [a Iliri su bez obzira na stupanj svoga drushtvenog i politichkog razvoja bili i te kako vazhan istorijski faktor na Balkanskom poluostrvu], to se ne tiche naseljavanja Slovena, a posebno Srba: Srbi kao kolonizatori Balkana nisu u sukobu sa istorijskim Ilirima, koji su vec' davno pre toga porazheni i eliminisani, tako da u seobi naroda i ne uchestvuju; Srbi se sudaraju sa Vizantijom kao drzhavom, a to znachi sa Grcima i njihovim saveznicima ili najamnicima, i najzad sa romanskim stanovnishtvom gradova koji su se nashli na putu slovenske etnichke lavine. Sa stanovnicima planina, a to znachi upravo sa stocharskim albansko-vlashkim etnichkim grupama, srpska se plemena nisu sukobljavala i nisu im preotela nishta. Priroda i karakter ratarske proizvodnje u Juzhnih Slovena upuc'ivali su doseljenike na izvesnu podelu rada, pa i drushtveno-ekonomsku simbiozu sa ovim etnichkim grupama. Prema tome, podela rada medju njima vodi ih ka drushtvenoj integraciji u novim, etnichki meshovitim feudalnim tvorevinama, a ne u nacionalni sukob. Srpsko i albansko drushtvo u ranom srednjem veku nisu medju sobom konkurentni, i njihov odnos nije konfliktne prirode. Albanci su zatecheni u planinama, iz kojih se, bar u prvo vreme, uopshte na potiskuju. Tek kasnije, sa uvec'avanjem populacije i jednog i drugog naroda, ali prvenstveno sa dubljim promenama u feudalnoj strukturi drushtva, dolazi do dvosmernog toka: agrarno stanovnishtvo ravnice shiri se u planinsku zonu, osvajajuc'i i stocharsku privredu; i obrnuto, stocharsko stanovnishtvo planina spushta se u ravnicu, pokazujuc'i tendenciju zadrzhavanja i stalnog nastanjivanja, uz obaveznu promenu nachina proizvodnje. Tek tada ovaj odnos otkriva svoj konfliktni potencijal — ali je to uglavnom zbivanje koje izbija na povrshinu tek u XV veku, a uzima maha josh kasnije, u bitno promenjenim istorijskim okolnostima.

________

  1. Istorija srp. naroda I, 112 (J. Kovachevic').
  2. Istorija srp. naroda I, 123-124 (J. Kovachevic').
  3. Istorija srp. naroda I, 135-136 (P. Ivic').
  4. Istorija srp. naroda I, 144 (S. C'irkovic').
  5. Istorija srp. naroda I, 136-137 (P. Ivic'); upor. P. Ivic', Srpski narod, 18 i d.
  6. Istorija srp. naroda I, 137-138 (P. Ivic').
  7. M. Sufflay, Povijest sjev. Arbanasa, 198.
  8. M. Sufflay. Srbi i Arbanasi (njihova simbioza u srednjem vijeku), Beograd 1925, 74.
  9. Istorija srp. naroda I, 137 (P. Ivic').
  10. A. M. Seliłev, Slav. naselenie 53-55.

III Srpska drzhava i Albanci

Najstarije istorijske vesti o Albancima potichu iz XI veka. To su dva podatka: jedan u vizantijskog istorichara Mihaila Atalijata [pisao sedamdesetih godina XI veka], a drugi u Aleksijadi, chuvenom delu Ane Komnine o vladavini njenoga oca cara Aleksija I [1081-1118]. Prema Mihailu Atalijatu, u pohodu vizantijskog sicilijanskog namesnika i uzurpatora Georgija Manijakisa iz Dracha prema Solunu 1043. godine uchestvuju kao vojnici i „Arvaniti” tj. Albanci.[1] U slichnoj situaciji, ali sa obrnutom ulogom, javljaju se Albanci i 1081, tada Normani iz juzhne Italije na chelu sa Roberom Gviskarom i Boemundom u toku invazije vizantijske obale opsedaju i osvajaju Drach. Vizantincima pomazhe tada jedan srpski odred pod dukljanskim princom Bodinom, kao i neshto Arbanasa [„Arvanita”].[2]

Davno pre toga zemlja nastanjena Albancima bila je poprishte vazhnih politichkih zbivanja. Makar koliko od VII veka prozheta slovenskim stanovnishtvom, njena je etnichka situacija u istorijskom pogledu bila josh uvek manje znachajna od chinjenice da su celu teritoriju drzhali pod svojom kontrolom Vizantinci, opiruc'i se na romanizovane gradove kao shto su Drach, Skadar ili Avlona [Valona]. Drachka tema je glavno organizaciono i strategijsko uporishte Vizantije na teritoriji Albanije. Prva vec'a iskushenja na ovoj teritoriji doshla su sa shirenjem bugarske drzhave, najpre za vladavine Borisa [oko 852- 888] pa Simeona [888-927, car od 893]. Ova dva bugarska vladara, medjutim, ne uspevaju da osvoje Drach i Skadar, mada je Avlona pala. Drach i Skadar padaju neshto kasnije u ruke Samuila [989], kada je cela teritorija Albanije obuhvac'ena, makar i za kratko vreme, u ovome carstvu, koje se pruzhalo od Crnog mora i Dunava do Neretve i Vrbasa. Vizantijska vlast uspostavljena je u Drachu vec' 1005, a na celom podruchju 1018. Jedanaesto stolec'e je vreme upornih nastojanja Vizantije da sachuva za sebe albansko primorje i uspostavi kontrolu nad unutrashnjoshc'u zemlje nasuprot pokushajima dukljanske srpske drzhave da postupno zahvati albanske zemlje; najzad, to je vreme normanske invazije [1081].

Od svih pokushaja politichke integracije albanskih zemalja u tome ranom razdoblju njihove istorije za nas su posebno znachajna shirenja srpske drzhave. Drzhava srpskog naroda se obrazovala iz manjih plemenskih grupacija i knezhevina, poznatih od IX veka, u X i XI veku na prostoru Duklje [Zete], Travunije i Zahumlja, od Neretve do Drima. Na svom krajnjem jugoistoku ova se drzhava uvlachila u prostor Albanije, zahvatajuc'i chitavu oblast Skadarskog jezera sa gradom Skadrom [1043-1082], i planinsko zaledje, danas, a verovatno i tada, naseljeno albanskim stocharima.[3] U doba najvec'e proshirenosti dukljanske srpske drzhave, pod Bodinom [1081-1116], njenim granicama je bila obuhvac'ena chitava danashnja severna Albanija, svi predeli u Prokletijama severno od Drima, ali i prostrana oblast juzhno od te reke, ukljuchujuc'i sve male gradove u skadarskim zhupama [Balech, Drivast, Sard, Danj, Sapa, Shas, Sv. Srdj i Vakh], kao i planinsku oblast u gornjem toku reke Fani [kasnije Pilot]. To znachi da su severnoalbanski pastiri, kao i romanizovani gradovi sa izmeshanim stanovnishtvom, ukljucheni u srpsku drzhavu josh u XI veku, a ne tek krajem XII veka sa osvajanjem Stefana Nemanje, kako se chesto, bez istorijskog opravdanja, drzhi. Bez obzira na sve povremene i kratkotrajne promene [osim vizantijske reokupacije grada Skadra, koja c'e trajati chitavih stotinu godina, od 1082. do 1180], podruchje severne Albanije, nastanjeno Srbima, Albancima i romanizovanim etnichkim grupama [Vlasima i dr.] po gradovima i planinama, ostaje u srpskoj drzhavnoj celini sa manjim izuzecima sve do sredine XV veka. Bez unutrashnjeg sukoba izmedju pojedinih socijalno uravnotezhenih etnichkih grupa, bez pokreta za otcepljenje, teritorija severne Albanije za to vreme integrisana je potpuno u srpskom feudalnom drushtvu.

Josh manje se zapazha jedna druga okolnost: da je kosovsko-metohijska oblast obuhvac'ena granicama srpske drzhave josh krajem XI veka, a jednim delom vec' u prvoj polovini H veka. Veliki ustanak Djordja Vojteha u Makedoniji [1071] povezan je sa shirim planovima za oslobodjenje Juzhnih Slovena od vizantijske vlasti. Vojtehovi ustanici obrac'aju se srpskom knezu Mihailu, koji im shalje sina Bodina i vojskovodju Petrila, te Bodin u Prizrenu bude krunisan za „bugarskog cara” pod imenom Petar [verovatno prema imenu sina bugarskog cara Simeona, Petra].[4] Neuspeh ovog krupnog poduhvata ne umanjuje njegov znachaj, jer je to jedan od prvih velikih pokushaja posle 1018. da se ujedine slovenske zemlje, a verovatno prvo pripajanje chitavog porechja Belog Drima srpskoj drzhavi. I oblast Kosova polja bila je tada zahvac'ena ovim pokretom, s obzirom na Bodinove operacije prema Nishu i Vidinu i dejstva rashkog zhupana Vukana iz utvrdjenog Zvechana prema jugu 1092-1093. godine,[5] ali je Kosovo i davno pre toga, josh za srpskoga rashkog kneza Chaslava [od 927. do oko 950], bilo u granicama srpske drzhave. Granica Srbije bila je tada povuchena na jug od Rasa preko Ibra i Mokre planine ka izvorishtu reke Kline pa je obuhvatajuc'i grad Drstnik [kod danashnjeg sela Drsnika u Metohiji] skretala na zapad i izbijala na dukljansku granicu u Prokletijama negde iznad Plavskog jezera.[6] Tako je dobar deo Metohije vec' u prvoj polovini H veka bio ukljuchen u srpsku drzhavu.

Sve do poslednjih godina XII veka nema na teritoriji Albanije nikakvog istorijski zabelezhenog pokreta za oslobodjenje od stranih vlasti i za uspostavljanje svoje, koliko-toliko nezavisne drzhave. Otpor Normanima krajem XI veka bio je deo jednoga shireg balkansko-vizantijskog fronta. Ustanke protiv Vizantije tokom istoga stolec'a, pochev od 1035 [Tihomir, Odeljan i dr.], dizali su Sloveni, a ne Albanci. Tek sa slabljenjem vizantijske drzhave pod Andjelima krajem XII veka javljaju se i prvi pokushaji osamostaljivanja albanskih feudalaca izmedju Shkumbe i Drima, sa sredishtem u Kroji, gde se porodica Progona [Progon, 1190-1199; Dzhin Progon, 1199-1208; Dimitrije Progon 1208 -1210] osamostaljuje s prilichno jasnom tezhnjom da suvereno objedini sve albanske zemlje. Dimitrije Progon se naziva „arhontom Arbanasa” i stupa u medjunarodne veze — sa Dubrovnikom, Venecijom i, najzad nemanjic'kom Srbijom; ozhenjen je Komninom, kc'erkom Stefana Prvovenchanog. Nastojanje Progona nije uspelo, jer je Epirska drzhava posle prvog pada Carigrada i uspostavljanja Latinskog carstva na Bosforu [1204] preotela Drach i pokorila „Arbaniju”. Kao vazalna oblast, Albanija ulazi u sklop grchkoga Epirskog carstva, rashirenog od Dracha do Korintskog zaliva, sa prestonicom u Arti. Posle propasti Epira [1261] obnavlja se pokushaj latinske, ovaj put anzhujske invazije albanskih zemalja preko Dracha. Pod vlashc'u Karla Anzhujskog ujedinjen je vec'i deo albanske teritorije kao „Kraljevina Albanija” [Regnum Albaniae]: od Drima do ispod Vojushe, sa sedishtem u Drachu. Ova tudjinska drzhavna tvorevina odrzhala se do 1286, kada je tu ponovo uspostavljena vizantijska vlast.

Tokom XIII veka, medjutim, doshlo je do postupnog, ali chvrstog posedanja Kosova i nekih teritorija juzhno od Prokletija od strane srpske drzhave. Ono shto nije polazilo za rukom starim rashkim knezhevima i dukljanskim vladarima uspelo je vladarima dinastije Nemanjic'a. Rodonachelnik dinastije i ujedinitelj srpskih zemalja, Stefan Nemanja [1166-1199, veliki zhupan oko 1170-1196] objedinio je pod svojom vlashc'u veoma shiroka podruchja na jugu i istoku Srbije u razdoblju od 1180. do 1190, kada je zakljuchen mir sa Vizantijom. Na jugu je to bila, pre svega, etnichki srpska oblast Metohija — Patkovo, Hvosno, Podrimlje, Kostrc, Drshkovina — s prizrenskom okolinom, zatim Kosovo — Lab, Lipljan, Sitnica, pa Skoplje i predeo oko gornjeg toka Vardara — Gornji i Donji Polog. Za vreme ofanzive prema Duklji [1190] zaposeo je Gornji i Donji Pilot, oblast izmedju Skadarskog jezera i planina u zaledju.[7] Chitav ovaj pojas u tom trenutku nije mogao da bude zadrzhan, ali su u sklop drzhave srpske konachno ushle zemlje u slivu Drima i Belog Drima, Kosovo [bar do Lipljana] i chitav predeo istochno od Ibra i Laba preko Juzhne Morave, obuhvatajuc'i Nish. Na skadarskom sektoru Nemanja je Srbiji vratio Skadar sa celom mrezhom malih gradova [1180].[8] Sve ove oblasti, osim Pilota, bile su vec' oko pet stotina godina nastanjene Srbima, dok se albanske skupine javljaju samo po planinama odnosno u nomadskom stocharenju i, kao ranije, u romanizovanim naseljima primorskih gradova. Pilot srpski izvori rachunaju u albanske zemlje, verovatno zato shto je bio nastanjen pretezhno Albancima, jer Nemanja uzima oba Pilota [Gornji i Donji] „ot Rabna”, tj. od Arbana, od zemlje Arbanasa [Arbanije]; to je, pak, oblast oko reke Drima, koja obuhvata mozhda i izvorishte reke Fani.[9] Politichko integrisanje Kosova i Metohije, kao i severne Albanije, nastavljeno je shirenjem srpske drzhave na jug i uchvrshc'ivanjem poseda ovih teritorija tokom XIII i XIV veka. Stefan Prvovenchani je nastojao da nastavi shirenje prema oblastima koje su lezhale uz granice Zete, prema Albaniji. On to ne chini oruzhanom silom, vec' diplomatskim putem, te konkurishe Veneciji i Epiru uspostavljanjem rodbinskih i prijateljskih veza sa kuc'om Progona; oruzhjem je jedino povratio Skadar 1215, koji je nakratko bio preoteo epirski despot Mihailo I Andjeo [1214]. Albanija je tada podruchje gde se sukobljavaju interesi Srbije sa grchkim Epirom, koji u svom shirenju na sever hoc'e da vaspostavi chitavu sferu uticaja i vlasti Vizantijskog carstva; vlast na podruchju „prave” Albanije [Kroja] imali su opet albanski feudalci. Orodjavanje sa Nemanjic'ima nije im smetalo da se prvom prilikom okrenu neprijateljima Srbije, kao shto je to uchinio gospodar Kroje, Golem, koji je posle nikejskih osvajanja u Makedoniji okrenuo ledja srpskoj drzhavi i preshao na stranu Nikejaca.[10]

Pomeranje ove granice dalje prema jugu delo je srpskog kralja Milutina [1282-1321]. Njegovim ratnim operacijama 1282. i 1283. godine definitivno je Srbiji prikljucheno celo podruchje Kosova i Metohije, a isto tako chitava severna Makedonija do linije koja, povuchena sa zapada na istok, obuhvata gradove Debar i Kichevo, Veles, Shtip, Velbuzhd i Zemln, shto znachi da su se u srpskoj drzhavi nashli ne samo Skoplje sa pomenutim vizantijskim gradovima nego i prostrane oblasti kao shto su Polog, Porech, Ovche polje, Zhegligovo, Pijanec. Na teritoriji Albanije, u Milutinove ruke pada Drach 1296, ali oblast oko Kroje ostaje van njegovog domashaja; samo shto se umesto srushene anzhujske Kraljevine Albanije tamo za izvesno krac'e vreme vaspostavila vizantijska vlast. Anzhujci ponovo uzimaju Drach 1304, ali su teritorije severne Albanije ostale pod Srbijom: Karlo Valoa je 1308. godine potvrdio Milutinu „oblast Debra do reke zvane Mat”, a vlast srpskog kralja priznavali su povremeno i albanski velikashi u zaledju Dracha.[11]

Mora se istac'i da je verski momenat igrao posebnu ulogu u slabim izgledima za ozbiljnije ukljuchivanje „prave” Albanije u srpsku drzhavu. Severna, a delimichno i srednja Albanije bila je tradicionalno katolichka zemlja. Skadarska oblast bila je prekrivena mrezhom starih latinskih episkopija: Skadar, Pilot, Drivast, Svach. Papa Jovan XXII organizovao je 1319. chak i akciju protiv Srbije, s pozivom na versku duzhnost da se zbaci vlast „shizmatichkog kralja”. U grupi albanskih velikasha kojima se papa obratio nalaze se gospodar Kroje Radoslav, titulisan kao „knez Albanije”, pa Vladislav Gonoma — „knez Duklje i primorske Albanije”, a zatim gospodari predela oko Ljesha, primorja juzhno od Dracha, Musakije i drugih krajeva oko srpske granice, chak i znatno juzhnije od nje na Vojushi, ali sa razlichitim efektom: srpska vlast u severnoj Albaniji, na primer, nije bila ugrozhena ovim akcijama pape Jovana XXI i Filipa Tarentskog.[12]

Srpski kralj Dushan [1331-1346, potom car do 1355] nastavlja ovu politiku sa vec'im zamahom i uspehom, ali je najpre morao da slomije otpor zetskih velikasha, udruzhenih u pobuni 1332. godine sa albanskim feudalcima na chelu sa Dimitrijem Sumom. Politichki status severne Albanije u srpskoj drzhavi josh od Nemanje i Stefana Prvovenchanog bio je reshen u okviru statusa Zete kao oblasti kojom upravlja naslednik prestola po pravu primogeniture. Tako je istorija severne Albanije u doba Nemanjic'a, u stvari, istorija Zete. Pobunu zetskih i severnoalbanskih feudalaca Dushan je ugushio bez vec'ih teshkoc'a, te je dobio odreshene ruke za opsezhne ofanzivne akcije prema Vizantiji. Skoro chitavu Albaniju, osim Dracha, koji definitivno ostaje pod vlashc'u Anzhujaca, Dushan osvaja vec' u kampanji 1342/43. godine: zauzeti su gradovi Berat, Kanina, Kroja, a kasnije i sav ostatak Albanije sa Epirom. Srbija se i na makedonskom pravcu otiskuje daleko na jug, do Etolije u Heladi; na jugoistoku granica Srbije je pomerena skoro do ushc'a Meste odnosno do grada Hristopolja.

Velika Dushanova osvajanja pokrenula su i talas prve velike albanske migracije na jug, u Epir. Albanci se pedesetih godina XIV veka u vec'im masama nastanjuju u grchkom Epiru sve do Arte, a delimichno i u Tesaliji. U svakom sluchaju, razne evropske kombinacije za aktiviranje Albanaca protiv Dushana [na primer, u pismu barskog nadbiskupa Gijoma Adama francuskom kralju Filipu VI iz 1332, gde se o Albancima razmishlja kao o faktoru unutrashnje nestabilnosti srpske drzhave] nisu se mogle realizovati, jer su albanski feudalci nalazili svoj interes u podrzhavanju osvajachke politike kralja i cara Dushana prema grchkim zemljama. Nasuprot ochekivanju latinskih posmatracha, oni su bili veoma aktivan chinilac Dushanovog imperijalnog programa.[13] Objashnjenje za ovu prividno prosrpsku orijentaciju albanske vlastele nalazi se u samom feudalnom ustrojstvu srpske drzhave, u kojoj se bez obzira na narodnost moglo doc'i do velikog politichkog ugleda i ekonomske moc'i. Josh u doba kralja Milutina albanski feudalci se ukljuchuju u feudalni poredak srpske drzhave sa zvanjima i beneficijama zhupana, vojvode ili kaznaca. U Dushanovom carstvu albanske zemlje i velikashi Albanije obuhvac'eni su bez ikakvog izdvajanja i diskriminacije hijerarhijskim feudalnim sistemom.[14] Po osvajanju Kroje Dushan je potvrdio ovom gradu njegove stare povlastice. Vazhan je momenat sa drzhavnopravnog stanovishta to shto se u Dushanovoj carskoj tituli Albanci javljaju uz Srbe, Grke i Bugare [„car i samodrzhac Srbljem, Grkom, Blgarom i Arbanasom” — u povelji iz 1348]. Time je legitimisana chinjenica da se Albanci kao narod ukljuchuju u sastav carstva kao njegov ravnopravni elemenat. Posle Dushanove smrti [1355] albanski feudalci ostaju znachajan vojni i politichki faktor i u oblastima osamostaljenih gospodara, Simeona Nemanjic'a-Paleologa i Tome Preljubovic'a. Inache, proces osamostaljivanja feudalnih gospodara u vreme raspada Dushanovog carstva, kao shto c'e se videti, teche i na teritoriji Albanije, gde se postepeno obrazuju oblasti pod dinastichkom vlashc'u velikashkih rodova, Topija, Dukadjina, Arijanita, Kastriota, i drugih.[15]

Za sve to vreme mozhe se uochiti jasna razlika u polozhaju Kosova i Metohije u odnosu na severne albanske zemlje. Sasvim je osobena situacija, najzad, onih ostalih teritorija koje u srednjoj i juzhnoj Albaniji pripajaju Srbiji Milutin i Dushan.

Kosovo i Metohija i druge oblasti na istochnoj i juzhnoj granici Srbije prema vizantijskoj Makedoniji ulaze u sastav nemanjic'ke srpske drzhave, kao zemlje u etnichkom pogledu srpske. One su zato ne samo odmah i u punoj meri integrisane politichki, ekonomski i kulturno nego su chak odmah po pripajanju postale sredishnje oblasti svekolikog srpskog duhovnog i uopshte nacionalnog zhivota, sigurna osnovica za dalje objedinjavanje i zaokruzhivanje srpske nacionalne teritorije. Za razliku od toga, severna Albanije je, prema zapazhanju mnogih istorichara, prostor veoma osobene etnichke simbioze Srba i Albanaca, sa izmeshanim stanovnishtvom, uz znatno prisustvo romanskog elementa, sa etnichkim grupama stochara koje su trajno obelezhene izvesnim stupnjem izolacije i samoupravnosti. Otuda je integrisanje severne Albanije [u skadarskoj oblasti, u slivu Drima i Fani] sprovedeno pod sasvim specifichnim uslovima. Ono, pre svega, nije prac'eno srbizacijom albanskog stanovnishtva. Za sve vreme nemanjic'ke Srbije severna Albanija nije ispoljila nikakve tezhnje ka izdvajanju i samostalnosti. Ove tendencije videle su se, naprotiv, u drugim albanskim oblastima, juzhno od reke Mati. Chak i kada nije rech o nekim drzhavotvornim pokretima kojima bi se htela obrazovati nezavisna Albanija poput Srbije, Bugarske ili Bosne, albanski feudalci ovih oblasti ne prihvataju potpuni suverenitet srpske, ni bilo koje druge drzhave: oni ulaze u izvesne teshnje ili labavije odnose, prihvataju pozicije u feudalnoj strukturi drzhave, ali sa odreshenim rukama.

Osnov tih razlika izmedju Kosova, na jednoj, i albanskih zemalja, na drugoj strani, lezhi, dakle, u etnichkoj podlozi, u specifichnim etnichkim prilikama ovih teritorija. Na Kosovu i u Metohiji stanovnishtvo je vec' u momentu prvih dejstava srpske drzhave prema toj oblasti u X, potom u XI, i, najzad, u XII veku bilo kompaktno srpsko. Ima mnogo razloga da se neke teze albanske istoriografije, kako srpska kolonizacija Kosova i Metohije pochinje tek sa shirenjem nemanjic'ke drzhave u XIII i XIV veku, odbace kao proizvoljne. Nikakvog osnova nema za tvrdjenje o postojanju albanskog „sedelachkog” stanovnishtva na Kosovu do toga vremena: naprotiv migracija Srba, zapocheta josh u toku seobe naroda, zavrshila se trajnim naseljavanjem srpskog naroda na Kosovu vec' pre kraja IX veka. Povrh svega toga, zemlja koju su Srbi tada poseli nije ni uzeta od Albanaca, nego od vizantijskih i romanskih vlasnika ili njihovoga zavisnog ili kakvoga drugog, slobodnog ratarskog stanovnishtva. Ono shto se zna o socijalnom statusu i rasporedu albanskih stochara u srednjovekovnoj Srbiji potvrdjuje nashe pretpostavke o tim procesima u razdoblju od VII do IX veka.

Politichka integracija Albanaca u srednjovekovnoj srpskoj drzhavi izvrshena je u okviru feudalnog sistema bez diskriminacije prema albanskoj vlasteli. Sa svojim starim ili novim zvanjima, stechenim ili tek dobijenim povlasticama, sa bashtinama, pronijama i drugim feudalnim pravima albanski feudalci, u meri u kojoj su ulazili u srpsku drzhavu, bili su aktivan chinilac te drzhave. U titulama srpskih kraljeva odnosno careva, kao shto smo videli, albanski narod je doshao i do svojevrsnog drzhavnopravnog legitimiteta. Ovaj se legitimitet izrazhavao i u pravima albanske vlastele da uchestvuje u radu najvishih organa vlasti srpske drzhave, srpskih sabora. Vec' sa shirenjem granica srpske drzhave preko grchkih i albanskih oblasti, kako je primetio Nikola Radojchic', javilo se pitanje o uchestvovanju Grka i Albanaca na srpskim saborima; grchki i albanski arhonti su i uchestvovali u radu sabora sa svim pravima srpske vlastele. To, pak, znachi da su Albanci zajedno sa Grcima pa i Bugarima uchestvovali u donoshenju Zakonika cara Stefana Dushana 1349. i 1354. godine.[16]

U drushtvenoj strukturi srednjovekovne Srbije razlikuju se dve kategorije „Arbanasa”. Jedno su Albanci kao gradsko stanovnishtvo, a drugo — albanski stochari, etnichka skupina kao socijalna grupa. U prvom sluchaju prava ili povlastice albanskog gradskog stanovnishtva regulisani su opshtim statutarnim odredbama, propisima gradskih statuta. U toj kategoriji albanskog stanovnishtva nema nikakve diskriminacije u odnosu na drugo, nealbansko gradsko stanovnishtvo — Srbe ili Romane ili neke druge narodnosti [na primer Sase]. Njihova prava i obaveze odredjeni su socijalnim redom i statusom, a ne etnichkom pripadnoshc'u.[17] Pominju se i oblasne autonomne uredbe,[18] a to su u stvari legalizovana obichajna prava [Dukadjin i sl.], koja su se odrzhavala dugo, sve do novijeg vremena.

Pozitivne pravne odredbe o Arbanasima stocharima shirom srpske drzhave nalaze se u nizu specijalnih propisa vladarskih povelja, da bi ih na nivo opshteg zakona podigao Dushanov Zakonik. U pitanju su razlichite situacije dodira, a to znachi i moguc'nog pravnog odnosa, odnosa sa pravnim elementom, izmedju albanskih stochara i zemljoradnichkog, stalno nastanjenog stanovnishtva sela. Dve su stvari ovde uochljive: jedno, ravnopravnost pred zakonom svih kategorija stanovnishtva, svih gradjana, bez obzira na narodnost, a drugo, nachelo strogog socijalno-ekonomskog razgranichenja pojedinih grupa stanovnishtva u feudalnom smislu. Isto tako, vazhno je i to shto se Arbanasi svagda posmatraju kao kategorija uporedna sa jednom drugom, sa Vlasima, kojih je, ochigledno, vishe i vec'i je broj pravnih propisa posvec'en njima. Ostatak romanizovanog starobalkanskog stanovnishtva, u srednjem veku uglavnom posrbljenog, Vlasi centralnog balkanskog prostora i planina u jadranskom zaledju zhive na isti nachin, sa istom organizacionom strukturom kao i Arbanasi. I jedni i drugi su stochari pokretnih stanishta, u stalnom sezonskom pomeranju s planine u ravnicu i obrnuto, sve do teritorijalizacije katuna u XV veku. Otuda i potreba da se taj dinamichki momenat njihovoga zhivota regulishe kako ne bi dolazilo do sudara sa drugim grupama stanovnishtva. U Zakoniku ove se odredbe odnose na sluchajeve tzv. „potke”, a to je shteta koju jedna drushtveno-ekonomska zajednica [npr. selo] uchini drugoj. Vlasi i Arbanasi, stochari, mogli su takvu kolektivnu shtetu uchiniti jednoj agrarnoj zajednici, selu, spushtanjem svojih stada na zimovishta bez dogovora sa seljanima ili narushavajuc'i dogovor.[19]

U darovnicama srpskim manastirima Arbanasi se pominju redovno uz Vlahe uglavnom u vezi sa potrebom da se obezbedi integritet crkvenih prava ili samog poseda koji se poveljom konstituishe. Tada se ove kategorije stanovnishtva ogranichavaju u pravima koja im inache na drugom terenu nachelno i u praksi pripadaju. Ako je bilo obichajem prihvac'eno da vlashki i albanski stochari mogu silaziti u ravnicu i boraviti na „tudjoj” zemlji kao u zimovishtu, onda se posed darovan manastiru obezbedjivao od te obichajne obaveze izrichitom zabranom zimovanja, na primer josh u Vranjinskoj povelji kralja Vladislava iz 1242, gde se propisuje da „ni Arbanasin tu nema zimovishta”.[20] Zemljishte darovano Hilandaru izuzeto je, isto tako, od obaveze da po obichajnom pravu omoguc'i napasanje tudje stoke; tu se, pak, Arbanasi stavljaju u isti red sa Vlasima ili vlastelom „velikom i malom” — zabrana u Dushanovoj Hilandarskoj povelji iz 1355. godine.[21] U drugoj povelji iz te godine [17. maja 1355], propisuje se da u metohu Sv. Petra Korishkog kod Prizrena ne sme da napasa svoje stado „ni vlastelin, mali ni veliki, ni Vlah ni Arbanasin”; u protivnom sluchaju, c'efalija prizrenski ili gospodar zemlje ovlashc'en je da „uzme od njih 300 ovnova, ni suda ni pre, kako pishe u hrisovulji svetoga Kralja [Milutina — D. B.], i knjiga sudbena Carstva mi, kako im je sudilo Carstvo mi sa Arbanasi”.[22]

U drugim poveljama ne iskljuchuje se moguc'nost korishc'enja manastirske planine [planinskog pashnjaka], ali se to uslovljava odobrenjem igumana; tada se odredjuje naknada koju Vlasi i Arbanasi moraju dati manastiru — u sluchaju manastira Dechana, prema hrisovulji iz 1330. godine, oni su duzhni da „donose crkvenu so od Svetog Srdja”, obavljajuc'i na taj nachin velik i tezhak transportni posao [iz skadarskog primorja do Dechana].[23] Slichno tome, u Dushanovoj Svetoarhandjelskoj povelji trazhi se od Arbanasa da prenose ovom manastiru kraj Prizrena ulje iz Bara, opet istim tim karavanskim „zetskim” putem.[24] Poveljom kralja Milutina oko 1300. godine dato je Arbanasima pravo da pored drugih kategorija stanovnishtva — Srba, Latina i Vlaha, mogu dolaziti na crkveni panadjur [sajam] o hramovnoj slavi Svetog Djordja-Gorga kod Skoplja, ali uz plac'anje zakonske carine po tarifi koja se primenjivala i u Tetovu, Grachanici i drugim crkvama.[25]

Albanci su u svim pravima i duzhnostima bili izjednacheni sa ostalim grupama stanovnishtva, osim specijalnih statusnih prava i duzhnosti u sklopu feudalnog sistema. Pogotovu se mora istac'i da je nachelo jednakosti vazhilo za njih i u oblasti procesnog i krivichnog odnosno kaznenog prava. Jelenina povelja manastiru sv. Nikole na Vranjini [Skadarsko jezero] izrichito propisuje da c'e svi podlozhnici ovog feuda, bilo da su Srbi, Latini, Vlasi ili Arbanasi, odgovarati kralju za svoj prestup ili uchinjenu shtetu, te se predvidja jedinstvena kazna u visini od 500 perpera.[26] Tako isto i sa opshtim ili specijalnim dazhbinama: Arbanasi su opterec'eni onoliko koliko i Srbi. U pomenutoj Svetoarhandjelskoj povelji iz 1348, kojom se ovom kraljevsko-manastirskom vlastelinstvu dodeljuje i devet arbanashkih katuna [stocharskih naseobina u planini], „sa svim starim medjama”, Arbanasima je propisana ista „rabota” kao i Srbima: „Arbanasi, koji se nalaze u crkvi, da rade kao i Srbi i da daju od odra dinar ili poleuknu od zhita”.[27] Povelja Dushanova manastiru sv. Bogorodice u Arhiljevici, verovatno iz 1354, daje ovom manastiru i „selo Arbanasi sa svim pravinama”,[28] iz chega zakljuchujemo da se arbanashko naselje, ukoliko se pod ovim nazivom podrazumeva selo sa vec' stalno nastanjenim Albancima, posmatra kao agrarna zajednica sa utvrdjenim pravima, koja se ni u ovom sluchaju nec'e dovesti u pitanje.

Kada je rech o pravima Arbanasa u srednjovekovnoj Srbiji, nasha se znanja mogu proshiriti i preko ove gradje koja se neposredno i izrichno odnosi na Arbanase, zagledanjem u odredbe o statusu stochara Vlaha [„zakon Vlahom”]. Postoji opravdana pravnoistorijska pretpostavka o istovetnosti njihovog polozhaja u pravima i obavezama, pa se i one odredbe u poveljama i Zakoniku gde se pominju samo Vlasi mogu protegnuti i na albanske stochare, kao opshte statusno pravilo za sve stochare koji zhive u pokretnim „naseobinama”, zapravo u nomadskim katunima na jednom uzhem ili shirem geografskom podruchju. Postavlja se pitanje da li su stochari [Vlasi i Arbanasi] na neki nachin „teritorijalizovani” u medjama jednog vlastelinstva ili su slobodni da prelaze iz jednog vlastelinstva u drugo, odnosno iz jedne zhupe u drugu. Do konachne teritorijalizacije katuna doc'i c'e tek u XV veku, kada se vec' po sachuvanoj gradji zna da se na zetsko-albanskom prostoru nahode prve plemenske zajednice Arbanasa, ali i Srba stochara u sasvim odredjenim i omedjenim planinsko-ravnicharskim oblastima. Ali u XIII i XIV veku kao da nema ove omedjenosti i stroge vezanosti za jedan prostor, osim shto se mozhe pretpostaviti da su stochari imali utvrdjene pravce i zone svog kretanja, makar koliko ti pravci i zone bili izduzheni. Vlashki, a tako isto i albanski katuni imali su posebnu organizaciju, sa stareshinama koji su imali velika ovlashc'enja u upravljanju i rukovodjenju zajednicom, komandovanju u sluchaju oruzhanih sukoba i sudjenja u svim sporovima [knez, premic'ur, chelnik]. Ima, dakle, elemenata rodovske i plemenske organizacije. Ipak, pretpostavlja se i ovde ogranichenost ovih samoupravnih prava katunske organizacije stochara: oni su bili podredjeni feudalnom gospodaru, vlastelinu. Kao jedna od kategorija feudalno zavisnog stanovnishtva, vlashko-albanski stochari imali su samo uslovnu slobodu i „stara prava”, ali su svom feudalcu bili duzhni odgovarajuc'e rabote i dazhbine, u skladu sa svojim zanimanjem, kao shto su travnina za korishc'enje vlastelinskog pasishta [1% od stada po chl. 197. DZ, ili po Dechanskoj hrisovulji 2 ovna, 2 jagnjeta, sir i jedan dinar],[29] redovne dazhbine u stoci pored travnine, „rabote” kao shto su napasanje stada vlastelinovog, ali uz mesechinu ili uz beleg [naknada u naturi ili plati], i, najzad, prenos robe za vlastelina, prenos prtljaga vlastelinovog i slichno.

Shto se tiche veze sa vlastelinstvom, lichno i teritorijom, stanje se menjalo, pri chemu je jasna tezhnja sistema da sve stochare chvrshc'e vezhe za odredjenu teritoriju. U pochetku su, kako primec'uje Konstantin Jirechek, svi Vlasi bili neposredni podanici vladara, velikoga zhupana i docnije kralja, pa su tek poklonom vladara postajali svojina manastira, a mozhda i vlastele.[30] Nemanja poklanja Hilandaru dva vlashka „sudstva”, tj. katuna, sa 170 Vlaha i zabranjuje tim manastirskim Vlasima da „begaju pod velikog zhupana”.[31] Katun se inache krec'e po planini „u shirokim granicama”, a u regulisanju internih sporova uzhiva izvesnu sudsku autonomiju. Feudalno podvrgavanje stochara vidi se narochito u oblasti brachnog prava: Banjska povelja iz 1313-1318. godine ogranichava pravo medjusobnog sklapanja braka Vlaha i meropaha [zemljoradnika]; u stvari nije sachuvana opshta zabrana braka izmedju vlashko-albanskog i srpskog meropashkog stanovnishtva, ali je ona nesumnjivo postojala, i to verovatno zato shto je prelazak u kategoriju Vlaha, drushtveno lagodniju i slobodniju, bio odvishe privlachan da se to ne bi osetilo u vec'em napushtanju meropashkog sloja putem zhenidbe. Banjskom poveljom dopushta se meropsima da se zhene Vlahinjama samo pod uslovom da zhenu prevedu u merophe.[32]

Iz jedne opshte odredbe Dushanovog Zakonika [chl. 81] vidi se, posredno, da nema posebnih i slobodnih vlashkih ili albanskih teritorija: „Planine shto su po zemlji Carstva mi, shto su planine careve da su caru, a crkvene crkvama, a vlasteoske vlasteli”. To znachi da je sav planinski region, sve zemljishte pokriveno pashnjacima u nachelu izdeljeno na posede carske, crkvene i vlasteoske; otuda su i stochari zavisni „ljudi” cara, crkve i vlastelina, i nema u ovom feudalnom sistemu u pravom smislu rechi slobodnih Arbanasa i Vlaha, osim slobodne arbanashke vlastele, o kojoj je vec' bilo rechi.

________

  1. Attaliates, 297 (ed. Bonnae 1853).
  2. Alexiade VI, 7, 7; sf. IV, 8, 4 (ed. Leib, 1943).
  3. Skadar je ponovo pod vizantijskom vlashc'u od 1082, da bi u srpsku Zetu ushao konachno 1180. odn. 1215. godine.
  4. Istorija Crne Gore 1. 392 (J. Kovachevic').
  5. K. Jirechek, Ist. Srba I, 138.
  6. Istorija srp. naroda I, 161 — karta „Srbija u prvoj polovini H veka”, prema nacrtu S. C'irkovic'a. Po nekim drugim podacima, mozhe se pomishljati i na to da je granicom bilo obuhvac'eno i samo Kosovo, zakljuchno sa Lipljanom.
  7. Istorija srp. naroda I, 258 (J. Kalic').
  8. Vid.: K. Jirechek, Ist. Srba I,157.
  9. Medjutim, i u Pilotu zhive pravoslavni Srbi, kojih ima sve do XVII veka. Negde pre 1628. oni prelaze u katolichku veru, njihovi pravoslavni monasi bezhe, a onda se i sam narod 1692. po naredjenju pec'kog pashe seli u Srbiju: J. Radonic', Rimska kurija, 24-25.
  10. Istorija srp. naroda I, 343 (S. C'irkovic'). Unuka Stefana Prvovenchanog, od kc'eri Komnine a zhene Dimitrija Progona, bila je udata za albanskog kneza Golema, od kojega verovatno potiche porodica Arijanita Komnina; ova c'e kasnije sa svoje strane stupiti opet u rodbinske odnose sa srpskim vladaocima: despotica Angelina Brankovic' (Majka Angelina, umrla izmedju 1516. i 1520). O orodjavanju srpskog srednjovekovnog dvora i vlastele sa albanskom vlastelom vrlo dobar pregled u EJ I, 154-155 s. v. Arbanasko-juzhnoslovenski odnosi (P. S. Radojichic'); upor. Dj. Slijepchevic', Srpsko-arbanashki odnosi kroz vekove sa posebnim osvrtom na novije vreme. Minhen 1974, 39-51.
  11. Istorija srp. naroda I, 474 (S. C'irkovic').
  12. Istorija srp. naroda I, 474 (S. C'irkovic').
  13. Albanci, neprijateljski raspolozheni prema Grcima od vremena Andronika III (1328-1341), sluzhili su vrlo rado u srpskoj vojsci. Zemlje izbeglih grchkih arhonata i stratiota preshle su u posed albanskih feudalaca i njihovih ratnika (K. Jirechek. Ist. Srba I, 226).
  14. Istorija srp. naroda I, 532 (M. Blagojevic').
  15. Vid.: K. Jirechek. Ist. Srba I. 238.
  16. N. Radojchic', Srpski drzhavni sabori u srednjem veku, Beograd 1940, 202, 210, 308.
  17. T. Taranovski, Istorija srpskog prava u Nemanjic'koj drzhavi I Istorija drzhavnog prava, Beograd 1931, 85.
  18. S. Novakovic', Zak. spomenici, IX.
  19. U chl. 77 (79. Atonskog prepisa) Dushanov Zakonik donosi odredbu „za potku”: „Potke medju selima 50 perpera, a Vlasima i Arbanasima 100 perpera. I od te potke caru polovina, a polovina gospodaru chije bude selo” U chl. 82 (83. Atonskog prepisa) u odredbi „o Vlasima i Arbanasima” stoji: „U selu gde se Vlah ili Arbanas zaustavi, u tome selu da se ne zadrzhi drugi koje za njim ide. Ako se zadrzhi na silu, da plati potku i shto je ispasao”. Tekst navodimo prema nashem prevodu iz Atonskog prepisa kao jednog od najstarijih sachuvanih rukopisa Zakonika, u izd Zakonik cara Stefana Dushana I, Strushki i Atonski rukopis, SANU, Beograd 1975.
  20. S. Novakovic', Zak. spomenici, 578.
  21. S. Novakovic', Zak. spomenici, 430.
  22. T. Taranovski, Istorija srpskog prava u Nemanjic'koj drzhavi II, Istorija krivichnog prava, Beograd 1931, 103.
  23. S. Novakovic', Zak. spomenici, 647, 652.
  24. S. Novakovic', Zak. spomenici, 692.
  25. S. Novakovic', Zak. spomenici, 620.
  26. S. Novakovic', Zak. spomenici, 579, upor. 580-581.
  27. S. Novakovic', Zak. spomenici, 697.
  28. S. Novakovic', Zak. spomenici, 739.
  29. S. Novakovic', Zak. spomenici, 647/VI.
  30. K. Jirechek, Ist. Srba II, 97.
  31. V. C'orovic', Spisi sv. Save, 3.
  32. S. Novakovic', Zak. spomenici, 651.

IV Etnichka situacija Kosova u XIII i XIV veku

Kao shto se mozhe videti iz prethodnog izlaganja, oblast Kosova i Metohije naseljena je Srbima josh od njihovog dolaska u srednjobalkansko podruchje tokom VII veka. Prema toj oblasti su usmerene tezhnje prvih srpskih drzhava, i Rashke i Duklje, da okupe i organizuju plemena srpskog naroda prema njihovoj stvarnoj rasprostranjenosti. Na tom planu su juzhnoslovenski ustanci jedanaestog veka posebno karakteristichni, jer zahvataju shiroku zonu od Dunava do Makedonije; Kosovo se tu javlja kao narochito aktivna oblast oslobodilachke borbe i sudara sa vizantijskom vlashc'u. Ta oblast je upravo u toku tih akcija prvi put, za krac'e ili duzhe vreme, ukljuchena u sklop srpske drzhave.[1] Pomeranje granice na jug, za vlade Stefana Nemanje i njegovih potomaka, od poslednjih decenija XII veka, prema tome, ne mozhe se posmatrati kao naseljavanje Srba na Kosovu, vec' kao ujedinjenje oblasti koje je vec' davno pre toga nastanjivao srpski narod. Samo se tako i mozhe objasniti razvijanje ove teritorije u sredishnju oblast srpske srednjovekovne kulture i njeno stabilno opstajanje u ulozi politichkog, strategijskog i duhovnog centra srpskog naroda ne samo za vreme Nemanjic'a nego i kasnije, u razdoblju oblasnih gospodara, pa chak i u prvim stolec'ima turske okupacije. Stoga su neprihvatljiva i sasvim proizvoljna tvrdjenja nekih albanskih pisaca da je „shirenje srednjovekovne nemanjic'ke drzhave prema jugu prouzrokovalo i etnichka strujanja na Kosmetu, jer se sa shirenjem srpske drzhave pomera i njena etnichka granica iz Rashke prema jugu”, pa tako „doseljavanjem Srba u Kosovo-Metohijskoj oblasti nastaje vec'e sharenilo u sastavu stanovnishtva”.[2] Predstava o etnichkoj karti Kosova i Metohije u srednjem veku tu je sasvim pogreshna i netachna, kao shto je u osnovi pogreshno omedjivanje srpskog etnikuma u ranom srednjem veku na teritoriju Rashke drzhave, jer bi to znachilo da sve do poslednjih godina XII veka juzhno od Rasa, kao ni istochno od Ibra, nema srpskog naroda; sledstveno tome, juzhno od Rasa bila bi zemlja „ilirskih potomaka” — Albanaca, kao shto bi onda i zemlja istochno od Ibra bila „bugarska zemlja”. Prisustvo Srba i na jednom i na drugom prostoru, uslovljeno „shirenjem nemanjic'ke drzhave”, ne samo shto je predstavljeno kao srazmerno pozno istorijsko zbivanje nego i kao oruzhana otimachina albanske i bugarske zemlje, kao „ekspanzija” u tudje prostore. Shtavishe, ni etnichka situacija tako „osvojenog” prostora Kosova i Metohije ne prikazuje se verodostojno: istiche se njeno tobozhnje „sharenilo”, jer se „tokom srednjovekovne vladavine srpske drzhave u ovoj oblasti, pored Srba pominju Vlasi [jedan deo poromanjenih Ilira], zatim Shiptari [potomci Ilira], narochito u Metohiji i okolini Prizrena i Drenici”.[3] Razume se, bez navodjenja tachnih, iz istorijskih izvora poznatih podataka o stvarnim brojchanim odnosima stanovnishtva ove oblasti u srednjem veku, stvara se sa jasnim politichkim ciljem lazhna predstava o „ravnomernoj” zastupljenosti naroda na toj teritoriji, gde su Srbi tobozh samo doshljaci i uljezi u kompaktnoj etnichkoj masi „starosedelaca”, Vlaha i Albanaca — u oba sluchaja Ilira kao autohtonog i vechnog nacionalnog elementa na tome tlu. Pozivanjem na srednjovekovne srpske povelje, pri tome, bez rekonstrukcije ukupne slike, sa uproshc'enim podatkom da su se tu i tamo zaista nalazili „Arbanasi” i „Vlasi”, stvara se i fikcija istoriografskog dokaza ovih proizvoljnosti. Krajnost u tom pogledu predstavljaju tvrdnje da su Sloveni „pozni osvajachi” kosovske teritorije, te da su Srbi ovde utvrdjeni „ne pre kraja XIII veka”; da srednjovekovni dokumenti navodno pominju „albanska sela” na Kosovu, a istrazhivanja svih kasnijih turskih katastara [deftera] tobozh dokazuju da je „stanovnishtvo Kosova u XIV i XV veku bilo u sushtini josh uvek albansko i hrishc'ansko”, tako da se mozhe govoriti o „jedinstvu kosovskog stanovnishtva” [znachi, albanskog stanovnishtva] i njegovom diferenciranju prema Slovenima![4]

Istorijski izvori, medjutim, prikazuju etnichku stvarnost kosovske oblasti u srednjem veku sasvim drukchije. Pre svega, veoma je znachajno kako sam Nemanja i njegovi sinovi i prvi biografi, Sava i Stefan, gledaju na pripojene teritorije, medju kojima i na kosovsku oblast. U arengi Hilandarske povelje [1198] Nemanja veli da je „obnovio svoju dedovinu i vec'ma utvrdio” da je „podigao propalu svoju dedovinu i stekao”, pa navodi shta je to stekao „od morske zemlje”, „od Arbanasa”, „od grchke zemlje”. Arbanaska zemlja je za njega samo Pilot, dok je kosovska oblast ovde predstavljena nazivom Lab sa Lapljanem i navedena u kategoriji „grchke zemlje”.[5] Isto to, sa izvesnim varijantama, pominje Sava u Zhitiju svetog Simeona: Nemanja je „obnovio ochinu dedovinu i vec'ma utvrdio”, i „podigao propalu svoju dedovinu i stekao” pojedine oblasti „od pomorske zemlje”, „od Rabna” i od „grchke zemlje”. Tu je od Arbanasa [„Rabna”] uzeo Pilot, ali „Pilota oba” [Gornji i Donji], dok se kao grchka zemlja navodi Patkovo, Hvosno celo i Podrimlje, Kostrc, Drshkovina, Sitnica, Lab, Lipljan. Na kraju se napominje da je sve to Nemanja svojom mudroshc'u i trudom stekao, kao „nekada nasiljem oduzetu njegovu dedovinu i shto mu pripada od srpske zemlje”.[6] Prema tome, kosovsko-metohijska oblast je u svesti i svedochanstvu prvih Nemanjic'a krajem XII veka srpska zemlja, koja je to bila i pre nego shto je otudjena nasiljem, te je pripajanje i sticanje ovih krajeva samo obnova, restitucija srpske bashtine.

Povelje srpskih vladara zaista pominju Vlahe i Arbanase, ali kao izrazito manjinske etnichke i socijalne grupe u oblasti koja je potpuno pokrivena srpskim naseljima, chiji se stanovnici ne navode uopshteno, vec' sa lichnim imenom stareshine, glave domac'instva. Stvar je u tome shto se u ovim srednjovekovnim dokumentima navode sela i domac'instva koja se poklanjaju crkvenom, manastirskom vlastelinstvu kao trajni feudalni posed. To je svojevrstan popis stanovnishtva, chija je pretpostavka potpuna tachnost, jer se njim konstituishu sasvim odredjena feudalna prava i obaveze, a svaka drushtvena grupa imala je strogo utvrdjen status. Kao shto smo videli, status Vlaha i Arbanasa bio je svagda i posebno regulisan, jer su se po tome oni i izdvajali iz osnovne mase stanovnishtva. Nije, dakle, postojala zainteresovanost sastavljacha ovog popisa u srednjovekovnoj darovnici da menja i falsifikuje etnichku pripadnost zavisnog stanovnishtva. Onomastichki materijal, sachuvan na taj nachin u poveljama XIII i XIV veka, pruzha pouzdan osnov da se utvrdi srpsko, vlashko ili albansko poreklo stanovnishtva. Vazhno je shto se onomastichka analiza ovih dokumenata u svojim rezultatima slazhe sa zakljuchcima koji se mogu izvoditi prema neposrednoj, izrichnoj oznaci etnichke pripadnosti, pa se po svojim lingvistichkim odlikama srpska imena zaista mogu identifikovati u srpskim [ratarskim] naseljima, vlashka u vlashkim i albanska u albanskim [stocharskim] naseljima, katunima.[7] Drugim rechima, kategorija „Srbalja” nosi zaista srpska, slovenska imena, kategorija „Vlaha” vlashko-romanska, a „Arbanasa” — albanska imena. Odstupanja odnosno meshanja su moguc'na, ali su procentualno veoma mala i kao svaki izuzetak potvrdjuju pravilo. Bilo je porodica u kojima su neki chlanovi nosili srpska, a neki albanska imena, ali nema nikakvog osnova da se ti izuzetni sluchajevi uopshtavaju do tvrdnje da su zapravo i svi „Srblji” sa srpskim imenima, u stvari, Albanci. Da se takva konstrukcija objasni, izmishljena je i teza o pokrshtavanju, po kojoj srpska pravoslavna crkva, organizovana na Kosovu i Metohiji od XIII veka, tobozhe daje prednost slovenskim imenima i tako sprovodi nasilnu srbizaciju. Razume se, konstrukcija pochiva na fantastichnim i proizvoljnim tvrdnjama. Nema nikakvih svedochanstava o pokrshtavanju latinskog stanovnishtva. S druge strane, pravoslavna crkva nikada nije davala prednost slovenskim, shto c'e rec'i — paganskim imenima, vec' je, obrnuto, zahtevala da se narodna imena zamenjuju crkvenim, hrishc'anskim imenima biblijskog ili grchko-vizantijskog, pa chak i latinsko-hrishc'anskog porekla.

Ako se sada vratimo istorijskim izvorima, u ovom sluchaju srednjovekovnim srpskim poveljama, srpski karakter kosovske oblasti za razdoblje od poslednjih godina XII do kraja XIV veka je neosporno dokazan i nesumnjiv. To su sledec'e povelje: Hilandarska Stefana Nemanje iz 1198, Zhichka Stefana Prvovenchanog oko 1220, Svetostefanska ili Banjska povelja kralja Milutina iz 1313-1318, Grachanichka povelja kralja Milutina iz 1321-1322, Dechanska povelja kralja Stefana Dechanskog iz 1330, Arhandjelska kralja Stefana Dushana iz 1348. Ovi spomenici sadrzhe veoma bogate, odredjene i pouzdane podatke o starosrpskim imenima. Od posebnog je znachaja, kako istiche Mitar Peshikan, shto se gotovo svi spiskovi lichnih imena u jednom od ovih spomenika — Dechanskoj povelji [hrisovulji] — mogu pouzdano ubicirati, vezati za odredjeni predeo, a sa malo izuzetaka i za odredjeno mesto. Pouzdano se smeshtaju i popisi iz Arhandjelske povelje, ali je za najstariju od velikih hrisovulja — Banjsku povelju odredjenost znatno manja. Podaci velikih hrisovulja i drugih povelja, isto tako, omoguc'avaju nam da mozhemo prouchavati ne samo imena u pojedinim naseobinama nego i u nekim shirim zonama: u gornjem Polimlju od Chakora do Komova i do Vrmoshe u Albaniji, u Metohiji izmedju Dechana i Belog Drima, u starom Altinu [sliv reke Valbone u severoistochnoj Albaniji], najzad — jedna zona severno od Prizrena i Suve Reke, predeo oko razvodja Sitnice i Belog Drima. Ogranichenije spiskove, koji nam u prouchavanju imena mogu posluzhiti kao uzorci i oslonac za uporedjivanje, imamo i iz drugih krajeva: iz Vranja i okoline, iz kosovske kotline juzhno i zapadno od Prishtine, iz sliva Kline [leve pritoke Belog Drima], iz metohijskog Podgora, iz srednjeg Polimlja [okolina Bijelog Polja], sa pobrezhja Skadarskog jezera na albanskoj strani, verovatno i iz okoline Zhiche.[8]

Hilandarska povelja iz 1198. pominje sela prizrenskog kraja, znachi onoga kraja koji Nemanja josh nije uspeo da definitivno pripoji Srbiji, te ih je „isprosio u Cara” za posed [parike] Hilandaru. To su sela Neprobishta, Momusha, Slamodrava, Retivlja, Trnije, Retivshtica, Trnovac, Hocha „i druga Hocha i trg tujdje, i dva vinograda tujdje nasadih”, a pored toga „ulijanike” [pchelinjake s koshnicama] u Trpezama, Dabshoru, Golishevi i Paricima. Imena sela su pretezhno srpska, osim dva verovatno vlashka [Momusha, Dabshor] i jednog grchkog [Parici]. Tu je i pomen ona dva vlashka sudstva, tj. katuna, Radova i Djurdjeva, sa svega 170 Vlaha, i sa zabranom da Vlasi prelaze „pod velijega zhupana”, tj. sa ove vizantijske teritorije i hilandarskog poseda u Srbiju velikog zhupana Stefana.[9] Povelja kojom je obrazovano vlastelinstvo manastira Zhiche u Hvosnu [severna Metohija] narochito je vazhna zato shto je izdata 1220, tako rec'i odmah po pripajanju ove oblasti drzhavi Nemanjic'a, a sva su naselja shto se u njoj pominju po svome imenu srpska — Pec', Crni Vrh, Stlpezi [Stup], Trebovitic'i, Gorazhda Vas [Gorazhdevac], Nakla Vas [Naklo], Chelpeki [Chelopek], Labljane itd.[10] Sva su ova sela postojala, ochigledno, pre nego shto je formirano zhichko vlastelinstvo i pre nego shto je oblast pripojena srpskoj drzhavi. To znachi da je ovaj kraj, sudec'i po ovom dokumentu, bio nastanjen Srbima bar u XII veku, ako ne i ranije.

Posedi manastira svetog Stefana u Banjskoj, prema povelji iz 1313-1318, nalazili su se u raznim krajevima srpskih zemalja: Ibru, Rasu, Sitnici, Labu, Hvosnu, Plavu, Budimlji, Zeti i na reci Savi — vec'ina, dakle, u kosovskim predelima, ukupno oko 75 sela i zaselaka, 9 katuna, sa oko 514 porodica. I tu je etnichka situacija, u analizi onomastichkih podataka, istovetna sa onom koju pokazuju ostale povelje. Rech je o chisto srpskoj zemlji, sa beznachajnim manjinama vlashko-stocharskog i mozhda albanskog stanovnishtva.[11]

Posebno mesto u nizu srpskih zlatopechatnih povelja-hrisovulja ima Dechanska povelja iz 1330. To je izuzetno obiman dokumenat, u poslednje vreme kritichki i fototipski izdat i temeljno prouchen u istorijskom i onomastichkom pogledu.[12] Dechansko vlastelinstvo je, uz hilandarsko, najvec'i manastirski feudalni posed srednjovekovne Srbije. Ono zahvata prostranu teritoriju izmedju Komova na zapadu i razvodja Belog Drima i Sitnice na istoku, i izmedju razvodja Pec'ke i Dechanske Bistrice na severu i Drima na jugu, sa pojedinim posedima i van ove zone. Na taj nachin dechansko vlastelinstvo je kontinuirano obuhvatalo veliki deo Polimlja, Metohije i predeo Altin na juzhnim padinama Prokletija, uglavnom u danashnjoj severoistochnoj Albaniji.[13] Spiskovi domac'instava u ukupno 89 sela, zaselaka i drugih naseobina ovog vlastelinstva predstavljaju ujedno najopsezhniju onomastichku gradju srpskoga srednjeg veka. Ogromna vec'ina imena i naziva je bez dvoumljenja srpskog porekla, tako da se chitava teritorija dechanskog vlastelinstva u prvoj polovini XIV veka mora smatrati chisto srpskom etnichkom oblashc'u. Albanski elemenat je ovde u to vreme sasvim neznatna manjina. Sva sela koja su danas nastanjena Albancima bila su tada srpska. Albanske su samo tri naseobine [od 89], i to dva sela u Altinu i Zeti, i jedan katun, takodje u Zeti, tako da su od 2166 ratarskih kuc'a i 266 „kuc'a” u katunima [tj. od ukupno 2432 kuc'e] samo 44 albanske, dakle 1,80%.

Drugi izvori iz nemanjic'kog perioda govore i o albanskim katunima istochno od danashnje drzhavne granice [grupa katuna severno od Prizrena u Arhandjelskoj hrisovulji], ali nema sigurnih lingvistichkih dokaza o prisustvu albanskog etnikuma u predelima dalje ka severoistoku u nemanjic'koj eposi.[14] Naprotiv, posedi grachanichkog vlastelinstva, prema povelji iz 1321-1322, pokazuju chisto srpsku etnichku situaciju ovog podruchja. Zemljishni posedi grachanichkog vlastelinstva u predelu Kosova nalazili su se u neposrednoj okolini manastira Grachanice, oko reke Grachanke, izmedju Prishtine i varoshice Janjeva, zatim u srednjem slivu reke Sitnice, neposredno oko Lipljana, pa u izvorishtu Sitnice oko Bare Sazlije na Paun-polju, u srednjovekovnim zhupama Moravi — danashnja okolina Gnjilana, i Topolnici u slivu Krive Reke [okolina Novog Brda] i u Pologu oko Tetova van teritorije Kosova.[15]

Neosporna je istorijska chinjenica da se na shirokom podruchju Kosova i Metohije od ranog srednjeg veka do propasti srpske drzhave chuva kontinuitet srpskog naroda, te da su sve zemlje severozapadno, severno i severoistochno od linije Skadarsko jezero-Komovi-Prokletije-Shara bile naseljene homogenim srpskim stanovnishtvom, s tim shto su u planinskim krajevima bili manje ili vishe brojni katuni vlashke tradicije na putu ka spontanom posrbljavanju; srazmerno manji broj katuna predstavljale su pokretljive skupine Albanaca stochara, koji se nisu podavali asimilaciji, ali se bash zato pomen „Arbanasa” i albanskih imena u srednjovekovnim poveljama mora ceniti kao tachan. Sigurno je i to da je u osnovi kosovskog stanovnishtva lezhao prvobitni sloj Srba, koloniziranih u razdoblju od VII do XII veka, a da se on u nemanjic'koj drzhavi, u povoljnijim i mirnijim politichkim, socijalnim i ekonomskim uslovima stalno osvezhavao i umnozhavao migracijama srpskog naroda sa raznih strana, verovatno pre svega iz rashkih, ali i iz zetskih predela. Prisustvo drugih narodnosti na ovom podruchju u srednjem veku nije sporno pa nije potrebno ni dokazivati tu chinjenicu, ali sve ove kolonije zanatlija, trgovaca i rudara [uglavnom Sasa, Grka i Albanaca, da ne govorimo o Dubrovchanima, koji se ne mogu posmatrati kao druga narodnost], i pomenuti katuni Albanaca u okolini Prizrena, ne dovode u pitanje srpski karakter cele oblasti, jer se ukupan procenat demografske zastupljenosti nesrpskog elementa krec'e oko 2%, pa i to pretezhno u zapadnim delovima kosovsko-metohijske oblasti, u planinskoj zoni i neshto malo u gradovima.

________

  1. Opsezhnija i sistematska arheoloshka istrazhivanja pokazac'e josh neposrednije prisustvo slovenskog etnikuma na ovoj teritoriji josh u X i XI veku. Do sada poznati i prouchavani lokaliteti — Matichane kod Prishtine (X-XI v.), Vrbnica kod Prizrena (X-XIV v.) i Prchevo kod Kline (X-XII v.) obilatim nalazom potvrdjuju kontinuirano prisustvo slovenskog stanovnishtva na Kosovu i Metohiji od H veka. Na zhalost, lokalitet Vrbnica je potopljen zbog izgradnje hidrocentrale u NR Albaniji, a da arheoloshki pre toga nije mogao da bude dovoljno istrazhen; bilo je jasno da je u pitanju izuzetno bogato nalazishte rane slovenske kulture. Antropoloshko-arheoloshka dokumentacija jednoga drugog vazhnog lokaliteta (Vodice kod Prizrena), koja je takodje pruzhila sjajne dokaze o slovenskom karakteru ove oblasti u ranom srednjem veku, naprosto je unishtena.
  2. M. Krasnic'i, Savremene promene, 210.
  3. M. Krasnic'i, Savremene promene, 210.
  4. Npr. chlanak: Alain Dusellier, Les Albanais et le Kosovo, Le Monde, 2 juin 1982.
  5. V. C'orovic', Spisi sv. Save, 1.
  6. V. C'orovic', Spisi sv. Save, 151-152.
  7. U srpskoj srednjovekovnoj drzhavi izmedju Srba i Arbanasa kao pojedinaca nije bilo nikakve stroge i zajamchene razlike u imenima (poznata su, naime, slovenska imena Albanaca, kao i obrnuto, albanska imena Srba), ali se to odnosi iskljuchivo na pojedinachne situacije, samo kada su u pitanju izdvojeni pojedinci, pojedinachne pridoshlice ili pre njihovi potomci. Medjutim, kad su u pitanju grupe, zajednice, naseobine, etnojezichka pripadnost zhivlja jasno se odrazhava i u lichnim imenima, pa nam to omoguc'ava da posebno posmatramo odlike arbanashke onomastike i razlike koje ona pokazuje u odnosu na starosrpsko stanje: M. Peshikan, Zetsko-humsko-rashka imena I, 27-28.
  8. M. Peshikan, Zetsko-humsko-rashka imena I, 2.
  9. V. C'orovic', Spisi sv. Save, 3.
  10. S. Novakovic', Zak. spomenici, 571-572.
  11. G. Shkrivanic', Vlastelinstvo sv. Stefana u Banjskoj, ICH 6 (1956) 177-199.
  12. P. Ivic' — M. Grkovic', Dechanske hrisovulje, Novi Sad 1976; M. Grkovic', Imena u dechanskim hrisovuljama, Novi Sad 1983; upor. R. Ivanovic', Dechansko vlastelinstvo, ICH 4 (1952-1953), 173-226; M. Peshikan upozorava da je Ivanovic'eva karta Dechanskog vlastelinstva dosta nesaglasna sa tekstom, valjda zbog proizvoljnog postupka crtacha: Iz istorijske toponimije Podrimlja, I 1.
  13. Granice Dechanskog vlastelinstva su veoma pazhljivo prouchavane i rekonstruisane u vishe nauchnih radova. Posebnu pazhnju privlachile su medje oblasti Altina koja je skoro chitava ushla u ovo vlastelinstvo, a za koju se dosta uopshteno znalo da je na teritoriji severne Albanije, u slivu reke Valbone. U novije vreme je tu granicu sa mnogo uspeha, analizom Dechanske hrisovulje iz 1330, rekonstruisao do srazmerno sitnih topografskih podrobnosti Mitar Peshikan, Sa severnom i severoistochnom granicom Altina poklopila se danashnja drzhavna granica; u stvari, obe su sledile logiku prirodnih granica, drzhec'i se planinskih venaca i vododelnica. Altin je, dakle, zakljuchuje Peshikan, prostrana oblast u severoistochnoj Albaniji koja je na sektoru Punoshevca prekorachivala razvodje i izbijala na Ribnicu. M. Peshikan, Iz istor. toponimije Podrimlja I, 4-6.
  14. Istorija srp. naroda I, 637 (P. Ivic').
  15. R. Ivanovic', Zemljishni posedi grachanichkog vlastelinstva, ICH 11 (1960, obj. 1961) 255.

V Kosovo u kulturi srednjovekovne Srbije

Kosovo je svojim sredishnjim polozhajem, sa kompaktnim srpskim stanovnishtvom i mnogim ekonomskim prednostima, bilo ona oblast u kojoj su srednjovekovni srpski vladari najradije boravili.[1] Na samom rubu danashnje pokrajine, u Brnjacima [gornji Ibar], imala je dvor zhena Urosha I, kraljica Jelena Anzhujska [umrla 1314. i poshtovana potom kao sveta]. U izvorishtu Laba nalazi se za kralja Milutina [1282-1321] dvorac Vrhlab: jedna povelja Dubrovniku pisana je ovde 1302. U Prishtini, tada „neutvrdjenom selu”, imali su dvor, sudec'i po poveljama, trojica srpskih vladara: Milutin, Stefan Dechanski i Dushan, mozhda i Urosh, a svakako i oblasni gospodar Vuk Brankovic' u vremenima oko kosovske bitke. Dvor se nalazio i u Novom Brdu. Juzhni kraj Kosova polja bio je gusto naseljen dvorovima: Pauni kraj Uroshevca, gde je i srpski arhiepiskop imao svoje „stanishte”; Svrchin, u istom kraju; Nerodimlja [Porodimlja, Rodimlja, Rodim], zapadno od Uroshevca, u podnozhju Share [danas selo Nerodimlja na samom razvodju Sitnice i Lepenca]; grad Petrch [sada Petrich]. U Prizrenu je bio dvor Ribnik, u podnozhju Share.

Gradovi su se u kosovskoj oblasti razvijali u vezi sa trgovinom, zanatstvom i rudarstvom. Najznachajnije rudarsko mesto u Srbiji u srednjem veku bilo je Novo Brdo, koje se pominje 1326. povodom dogadjaja iz 1282-1321. Bio je sredishte trgovine u balkanskim zemljama. Nalazi se u izvorishtu Krive Reke, leve pritoke Juzhne Morave. Tu se dobijalo olovo, a narochito srebro pomeshano sa zlatom, nazvano glama, glamsko srebro. U toku XIV veka kovao se tu i novac. Organizacija rudarstva u Novom Brdu bila je saskog porekla i karaktera, o chemu svedochi Rudarski zakonik, shto ga je izdao despot Stefan Lazarevic' 1412. Novo Brdo je imalo znachajnu koloniju „stranih” trgovaca, u stvari trgovaca iz primorja: Kotorana, Splic'ana i Dubrovchana. Najvec'i prosperitet dostiglo je u prvoj polovini XV veka. Zashtic'eno sa dva utvrdjena grada, ono je dugo odolevalo turskim napadima [sve do konachnog pada 1455] i svojim bogatim dohotkom olakshavalo borbu srpskih despota za opstanak drzhave.[2]

Drugi je vazhan trgovachki i zanatski centar na Kosovu Janjevo, pomenuto prvi put 1303, sa srpskim stanovnishtvom pravoslavne vere i latinskom kolonijom Sasa i Dubrovchana, opet u blizini srednjovekovnog rudnika.[3] Prishtina, sem toga shto je bila chesto boravishte kralja i arhiepiskopa ili, kasnije, oblasnog gospodara, nije imala posebnog znachaja kao grad u ovom periodu, mada i ona medju prvim srpskim gradovima u srednjem veku ima jaku koloniju Dubrovchana, koji su drzhali u zakupu carinu i imali industriju za chishc'enje srebra iz Novog Brda i Trepche.[4] Daleko vazhniji su bili Pec' i Prizren. Pec' je bila sedishte arhiepiskopije i potom patrijarshije, sa dubrovachkom kolonijom i „trgom”, koji je pod jurisdikcijom crkvenog poglavara stalno okupljao domac'e i strane trgovce. Prizren je bio takodje pod crkvenom zashtitom, najpre svog pravoslavnog episkopa, a potom manastira svetih Arhandjela; stanovnishtvo Prizrena bilo je obeju veroispovesti. Razvija se kao krupan trgovachki, saobrac'ajni i zanatski centar, a najvec'i uspon dozhivljava za vladavine Stefana Dushana [1331-1355], kao njegova kraljevska prestonica. Sa chetiri panadjura godishnje, u Prizrenu se trguje italijanskom, grchkom, egipatskom, madjarskom i drugom robom. Dubrovchani i ovde imaju brojnu koloniju, a etnichki sastav stanovnishtva bio je sharolik, sa Srbima u ogromnoj vec'ini.[5]

Trajni kulturni pechat ovoj oblasti kao srpskoj zemlji dala je, ipak, snazhnije od svega ostalog, srpska pravoslavna crkva.

Podruchje Kosova je hristijanizovano davno pre dolaska Slovena. Pokrshtavanjem Srba, medjutim, bavile su se ovde grchke crkvene organizacije; latinski su episkopati usredsredjeni u juzhnom odnosno dukljanskom primorju, dok u rashke zemlje i Kosovo dopire najpre dejstvo vizantijske drachke mitropolije. Od osnivanja ohridske arhiepiskopije rashkom zemljom rukovodi u crkvenom pogledu grchki episkop u Rasu [1020], ali su na teritoriji Kosova dejstvovale dve eparhije — jedna sa sedishtem u Prizrenu, i druga u Lipljanu. Sa osnivanjem srpske autokefalne arhiepiskopije [1219] nastale su krupne promene u organizaciji crkve na celom prostoru od Jadrana do Morave. U okviru novoga drzhavnog podruchja, sa kojim se imala poklapati oblast nove autokefalne crkve, nashle su se ohridske eparhije — ne samo Ras nego i Prizren i Lipljan, delimichno i Nish, a gornjomoravski predeo otkinut je od skopske eparhije. Osnivach srpske crkve, sveti Sava [arhiepiskop 1219-1236], zadrzhava tri ohridske eparhije — rashku, lipljansku i prizrensku, postavivshi na te katedre srpske episkope, ali osniva i nove: zhichku, toplichku, moravichku, Hvosno, budimljansku, zetsku i humsku. Samo su se dve poslednje nashle na do tada neprikosnovenom terenu latinske crkve, ali za pravoslavne Srbe koji su zhiveli u tim oblastima srpske drzhave. Sve ostale su se nalazile u jezgru srpskih oblasti, a dve bivshe ohridske eparhije, prizrenska i lipljanska, mada na periferiji tadashnje drzhavne oblasti, bile su na chisto srpskom zemljishtu. Za sudbinu Kosova vazhna je ta prvobitna organizacija srpskih eparhija, koja je za niz vekova obezbedila ovu zemlju od stranih, grchkih i latinskih uticaja. Sasvim nova eparhija ovde je bila episkopija u Hvosnu, nekada metohu prizrenske eparhije; to je sredishte nedavno istrazheno u razvalinama crkve svete Bogorodice u Studenici Hvostanskoj severoistochno od Pec'i, u podnozhju Mokre planine.[6] Osnivanje ove eparhije potvrdjuje srpski karakter gornje Metohije pochetkom XIII veka, kao i gustinu srpskog stanovnishtva u tom predelu. Zanimljivo je da je ovom predelu poklonjena osobita pazhnja i prilikom formiranja zhichkog vlastelinstva, tj feudalnog poseda same arhiepiskopije. Jedan veliki kompleks ovog poseda nalazio se upravo u Hvosnu na teritoriji ove eparhije, sa mestima Pec', Stlpezi i Chelpeki. Zahvaljujuc'i tome, arhiepiskop Arsenije premeshta sedishte arhiepiskopije, ugrozheno od Mongola 1253, iz Zhiche u Pec'. Tako se u Pec'i nastavlja zhivot arhiepiskopije, da bi od 1346, posle proglashenja patrijarshije, tu bilo i sedishte srpskog patrijarha, „Velika crkva”, centar chitave srpske crkvene organizacije, mesto gde su se odrzhavali crkveni sabori i donosile vazhne odluke.[7]

Razvoj kosovske oblasti kao duhovnog sredishta srpskog naroda u srednjem veku odrazhava se i u narochito velikoj koncentraciji srpskih crkava i manastira na ovoj teritoriji. Po nekim evidencijama ima tu blizu dve stotine sachuvanih ili porushenih hramova, ali ih zapravo ima vishe — ako bi se ubrojali i svi nedovoljno istrazheni i neidentifikovani arheoloshki lokaliteti [crkvine]. Na Kosovu su i krupni dinastichki mauzoleji i monashka opshtezhic'a: Pec'ka patrijarshija, Banjska, Gradac, Grachanica, Dechani, Arhandjeli i niz drugih, manjih no ne beznachajnih manastira. Za sada se ne zna koliko se sachuvalo crkvishta iz prednemanjic'ke epohe, jer sistematska arheoloshka istrazhivanja na Kosovu nisu vrshena, ali je dobar deo nemanjic'kih crkava sigurno podignut na temeljima starih, vizantijskih hramova.

Epoha Nemanjic'a je vreme velike graditeljske delatnosti na Kosovu. Pec'ka patrijarshija je podizana u etapama. Prvu crkvu, Svete Apostole, podigao je verovatno josh zhichki iguman Arsenije, kasnije srpski arhiepiskop, u trec'oj deceniji XIII veka na metohu zhichkog vlastelinstva. U XIV veku podignuti su ostali hramovi: sa severne strane Svetih Apostola hram svetog Dimitrija [Nikodim, izmedju 1321 i 1324], a sa juzhne strane crkva Bogorodice Odigitrije sa paraklisima Jovanu Pretechi i sv. Arseniju Srpskom [Danilo II, 1324-1337]. Neshto kasnije, ali pre 1337, podignuta je i zajednichka priprata, kao i mali hram svetog Nikole uz juzhni zid.[8]

Kralj Milutin je podigao manastir svetog Stefana [Banjsku], na desnoj pritoci Ibra, severozapadno od Mitrovice. Verovatno je ovde i ranije postojao manastir, a tu je, po nekim izvorima, bila pre Milutinove obnove i episkopska stolica. Za vreme Urosha I to je bio metoh Grachanice, jer se u Milutinovoj Grachanichkoj povelji navodi kako „beshe Banjska upisana va ochine mi hrisovule”.[9] Banjska je sazidana na temeljima starog manastira izmedju 1312. i 1317, kao buduc'a grobna crkva u kojoj je Milutin i sahranjen 1321. Tada je ukinuta episkopija pri ovom manastiru, a on proglashen za kraljevski stavropigion zajedno sa ostala tri vladarska mauzoleja — Studenicom, Mileshevom i Sopoc'anima, kao chetvrti u rangu. Snabdeven je velikim feudalnim posedom sa 75 sela i 8 katuna, u kojima je bilo preko pet stotina pastirskih porodica.[10]

Milutin je obnovio i manastir Grachanicu [hram Blagoveshtenja] na rechici Grachanki juzhno od Prishtine, kao rezidenciju lipljanskih episkopa. Grachanica je postojala najkasnije od pochetka XIII veka, a obnova je izvrshena 1314-1315. Hrisovulje starijoj Grachanici, koje su izdavali Stefan Prvovenchani i Urosh I, Milutin pominje u svojoj darovnici, ali se one nisu sachuvale. Pri Grachanici su lipljanski [ponekad „grachanichki”] episkopi u XIV, a sigurno i u XVI veku.[11]

Najvec'i i najznamenitiji sachuvani spomenik nemanjic'kog neimarstva na Kosovu i uopshte, manastir Dechani, podigao je sebi za grobnicu kralj Stefan Urosh II [Dechanski, 1321. do 1331], u vremenu od 1327. do 1335, kada ju je dovrshio kralj Stefan Dushan. To je hram Pandokratora [Svedrzhitelja], kod sela Dechane juzhno od Pec'i. Kao kraljevska grobna crkva uvrshten je u red stavropigijalnih manastira: Stefan je tu i sahranjen, a u hramu su i moshti drugih svetih chlanova dinastije. O ogromnom vlastelinstvu ovog manastira, obrazovanom 1330. godine, vec' je bilo rechi. Znatno je bio oshtec'en odmah posle kosovske bitke, ali ga je obnovila kneginja Milica, te se ona i danas u Dechanima pominje kao drugi ktitor manastira.[12]

Josh jedna vladarska stavropigija podignuta je u XIV veku na Kosovu, ali sa posebno tragichnom sudbinom: to je Dushanova zaduzhbina manastir svetih Arhandjela kod Prizrena u kanjonu reke Bistrice istochno od prizrenskog grada. Manastir je podignut 1343-1347, a car Stefan Dushan sahranjen je u njemu 1355. Znachajno je i vlastelinstvo Sv. Arhandjela, rasuto po shirokoj teritoriji od Shar-planine do Jadranskog mora — 55 sela, ali „u krajevima kulturnijim i bogatijim”, a osim toga josh 7 crkava sa njihovim ljudima, zemljama i vinogradima, pchelinjacima i vodenicama, mnogo Vlaha [467 porodica] i 8 arbanashkih katuna. Manastir je srushen krajem XVI veka, kada materijal sa razvalina koristi Sofi-Sinan-pasha za podizanje svoje dzhamije u Prizrenu 1595-1597. godine.[13]

Iz vremena cara Dushana su i neke druge, manje zaduzhbine na Kosovu. U blizini Prizrena nalazi se isposnica sv. Petra Korishkog, sa manastirom svetog Petra, danas nesachuvanim. Pustinozhitelj Petar, Srbin iz sela Unjemira, „Dioklitije hvostanske” [danas u albanizovanom obliku Ujmir u Metohiji], zhiveo je i podvizavao se u Altinu i prizrenskim gorama verovatno u drugoj polovini XIII veka. Freske u isposnici otkrivaju dva sloja: jedan iz XIII veka a drugi iz vremena kralja Milutina; u doba kralja Dushana podignuta je crkva 1343. godine, a manastir darovan Hilandaru 1348. godine.[14] Treba pomenuti i manastir sv. Nikole u Dobrushti kod Prizrena, podignut oko 1334. godine, kao i crkve svetog Vlasija i svetog Nikole [u Hochi].[15] Moshti cara Urosha bile su sahranjene u manastiru Uspenija Bogorodice pod gradom Petrichem iznad Nerodimlja.[16] U manastiru svetih Arhandjela u Drenici, koji se pominje 1364. godine kao vlasteoska zaduzhbina, zhiveo je jedno vreme srpski patrijarh Jefrem posle svog povlachenja s patrijarshijskog prestola [1387].[17] Kod Prizrena su i Markov manastir, podignut pre 1388, i manastir Sveta Trojica-Rusinica,[18] a u Drenici manastir Devich, gde su moshti jednoga drugog kosovskog pustinjaka, sv. Joanikija Devichkog [umro oko 1430].[19]

Po kosovskoj oblasti, naravno, nisu podizani samo veliki ili mali manastiri, stavropigijalni, kraljevski i carski mauzoleji. Crkveni zhivot pochivao je, kao i danas, na gustoj mrezhi parohijskih hramova u selima. O izgledu i stanju ove oblasti u srednjem veku govori veliki broj crkvishta, ostataka i razvalina starih crkava; njih ima, kako je ustanovio Atanasije Uroshevic' za podruchje uzheg Kosova, skoro u svim selima, i srpskim i albanskim, a u nekom selu su i po dva ili vishe crkvishta. I kod Srba i kod Albanaca sva se ta crkvishta pripisuju srpskom zhivlju, koji se iz raznih uzroka raselio. Sem toga, u nizu seoskih atara albanskog stanovnishtva ukoliko se vidni tragovi starih crkava nisu sachuvali, na njih ukazuju topografski nazivi: Kisha = crkva, Kodra Kishes = crkveno brdo, Lazi Kishes = crkveni laz, Rogat e Kishes = crkvene jaruge, Proni Kishes = crkveni potok itd. Crkvina i crkvishta ima i u selima gde su starinci ili stariji naseljenici islamizovani i poarbanasheni. U selu Sibovcu toponim Sveti Nikola ukazuje na crkvu sv. Nikole Sibovachkog u Chichavici, koja se pominje u jednom zapisu iz 1578, a chijih tragova sada nema. Od sachuvanih srednjovekovnih crkava na Kosovu Uroshevic' navodi crkvu u Lipljanu, iz vizantijskog doba; Svete Arhandjele u Gornjoj Nerodimlji, gde su i freske sv. Simeona Srpskog i Save, kao i drugih Nemanjic'a; crkvu Pokrova Bogorodichinog u Babinom Mostu; crkvu svetog Nikole u Banjskoj, koja je imala stare freske, ali ih vishe nema poshto su je albanski balisti spalili za vreme poslednjeg rata.[20]

Ista je situacija i u drugim oblastima Kosova, kao i u onim susednim oblastima Makedonije gde sada u vec'ini zhive Albanci. U kosovskoj Gornjoj Moravi najvec'i broj starina chine upravo crkve u rushevinama, kojih ima i kod albanskih i kod srpskih sela, a ima ih i po selima islamizovanih i poarbanashenih Srba, kao i u selima sa meshovitim stanovnishtvom. Atanasije Uroshevic' ovde nabraja 66 porushenih crkava, mada napominje da ni to nije sve.[21] Radi poredjenja, mozhe se navesti odlichno prouchena oblast Pologa u Makedoniji. Skoro da nema sela, napominje Jovan Trifunoski, u kome ne postoji poneka crkvina ili manastirishte. Po dobijenim podacima on je utvrdio da crkvina ima na 162 mesta [Gornji Polog 72, Donji Polog 90], a oko 17 njih ranije su bili manastiri. Crkvine se danas nalaze poglavito u muslimansko-albanskim selima. U nekim selima i ovde su se ochuvali samo toponimi [Kisha i sl.] za mesta na kojima su nekad bili hramovi.[22] Iz svega toga mora se izvesti nedvosmislen zakljuchak da je cela ova teritorija bila u srednjem veku gusto naseljena pravoslavnim slovenskim stanovnishtvom. U isto vreme to govori i o stanju srpske crkve, njene organizacije i njene duhovnosti. Ako je jedno selo ponekad imalo i po dve ili vishe crkava, to znachi da je liturgijsko-parohijski zhivot bio razvijen, da je hristijanizacija srpskog naroda u srednjem veku bila efikasna i duboka.

Vidi se to narochito po prepisivanju knjiga u manjim crkvama po Kosovu. U poslednjim godinama Despotovine pa chak i prvih decenija turskog ropstva pishu se po ovim malim crkvama rukopisne knjige. Tako je jedno chetvorojevandjelje koje se danas chuva u Hilandaru pisao srpski pop Nikola „u zhupi Labu, u selu Vraninu Dolu, u dane blagochastivoga gospodina despota Djurdja i Grgura i Stefana i despota Lazara, godine 6958 [tj. 1450] ... I pisah ja smerni pop Nikola, tri izvoda drzhec'i pri peru — tako da sam blagosloven. Vechna mi pamet roditeljima, jeromonahu Arseniju i majci mi Radosavi, i bratu mi Bogdanu”.[23] Tako je u malim crkvama, dok se u glavnim, manastirskim centrima od samog osnivanja neguje knjizhevni i prepisivachki rad, bez kojeg se ne mozhe zamisliti srpska kultura. Kosovsko-metohijski skriptorijumi [pisarske radionice] u XIII i XIV veku, pa kasnije — u XV i XVI veku, igrali su vazhnu ulogu u recepciji vizantijske knjizhevnosti preko svetogorskih i drugih juzhnoslovenskih prevoda. U tom pogledu ulog kosovskih manastira u kulturnu bashtinu srpskog naroda nije nishta manji od uloga jednog Hilandara, a s druge strane nishta manje znachajan od velikog prosvetnog dela chuvenih zapadnoevropskih benediktinskih manastira — razume se, u odgovarajuc'im srazmerama. U skriptorijama Dechana, Pec'ke patrijarshije, Grachanice i drugih duhovnih sredishta na Kosovu stvaraju se i mnozhe srpske biblioteke, preko kojih srpski narod ulazi u neposredan dodir sa velikom hristijanizovanom civilizacijom grchko-rimskog sveta, shto znachi, posredno, i u dodir sa antichkim nasledjem, koje c'e tek posle pada Carigrada 1453. „emigrirati” na Zapad i biti otkric'e humanizma. U ovim velikim bibliotekama, od kojih je tragichnim dejstvom istorije srpskom narodu ostao samo mali deo ostataka, nisu samo prevodi i reproduktivna kultura, vec' i originalne, autorske tvorevine. Veliki srpski knjizhevnici: Teodosije, Danilo Pec'ki, Danilo Banjski, Jefrem, Marko i Camblak [bar dok se nalazio u Dechanima kao iguman] pripadaju ovoj zemlji; sa njom i iz Svete Gore, kada su tamo, odrzhavaju vezu; tu rasadjuju svetogorsko-vizantijsku duhovnost. Narochito Danilo, Jefrem i Marko zasluzhni su shto se upravo u kosovsko-metohijskoj oblasti, u centru srpskog naroda, formira prvi krug isihazma u Srbiji, duhovnosti tako znachajne za kulturu i svest srpskog naroda u vremenima koja neposredno prethode turskoj invaziji.[24] Vodec'i ljudi kosovo-metohijskog monashtva bili su elitni sloj srpskog drushtva, a u takvim centrima kao shto je Pec'ka patrijarshija [najpre sedishte arhiepiskopa a potom patrijarha] okupljao se stalno veliki broj najobrazovanijih i najduhovnijih ljudi koje je u srednjem veku imao srpski narod. U pec'inskim isposnicama iznad Pec'i [Ljevosha] ili Dechana [Belaje] provodio se asketski zhivot i kao intenzivna intelektualna delatnost.[25]

Umetnichko stvaranje na teritoriji Kosova u srednjem veku predstavlja kako u arhitekturi tako i u slikarstvu najvishe domete srednjovekovne srpske kulture U karakteristichnom pomeranju od rashko-primorsko-vizantijske sinteze u crkvenom neimarstvu ka chistijim vizantijskim oblicima, stvorena su u prvoj polovini XIV veka upravo ovde takva remek-dela srpske i evropske arhitekture kao shto su Grachanica i Dechani Srpsko slikarstvo, opet, prati promene u vizantijskom zhivopisanju; napushtajuc'i rashku monumentalnost, ostvaruje velika dela narativnog stila u shirem, neposrednom kontaktu sa pravoslavnim narodom ovih krajeva [Dechani], a raskoshna dekoracija spomenika Moravske Srbije u XV veku radja se prethodno u Pec'i. Kosovsko-metohijska grupa spomenika chini, dakle, jednu od bitnih karika u istorijskom lancu srpske kulture. Bez njih ova kultura je lishena svojih velikih, evropskih dostignuc'a. I stari srpski letopisci isticali su da su velika umetnichka ostvarenja srednjovekovne Srbije dobrim delom nastala na tlu Kosova. Tako sastavljach Karlovachkog rodoslova kao chuda lepote navodi kosovsko-metohijske crkve Svete Arhandjele, Dechane, Pec' i Banjsku, a van toga kruga josh samo Resavu [Manasiju] „Stoga i kazhu zhitelji zemlje ove, da prizrenske crkve patos, i dechanska crkva, i pec'ka priprata, i banjsko zlato, i resavski zhivopis, ne mozhe nigde da se nadje”.[26]

Umetnichki spomenici srednjovekovnog Kosova svedoche o tome da je ova oblast u drzhavi srpskog naroda bila sredishnja oblast gde su se odigravala skoro sva glavna zbivanja kulture, ne samo politike. Takvi se spomenici nisu mogli podizati na tudjoj zemlji, posred jednog „inojezichnog” naroda — kakav je u odnosu na Srbe i srpske spomenike, bez sumnje, albanski narod. Nisu ovi spomenici podizani na tudjem tlu, koje bi potom bilo naseljeno svojim narodom da bi im se tek naknadno stvorila pogodna i bezbedna sredina, vec' obratno: podizani su tamo gde se mogao obezbediti mir moshtima svetih kraljeva i arhiepiskopa, ali i monasima koji su tu imali da zhive i da se bore za svoj duhovni svet. Zato su ove „carske zaduzhbine” pravi medjashi srpskog naroda i srpskih zemalja. Utoliko pre shto su to ne samo svojom proshloshc'u nego i ulogom koju imaju u nashe vreme, sa monasima koji nastavljaju tradiciju srednjovekovne, vizantijske i slobodne nemanjic'ke duhovnosti. To dakle nisu mrtvi i otudjeni nego zhivi spomenici, koji i dalje vrshe svoju sluzhbu onako kako im je ktitor bio odredio. Oni su u srednjem veku centri duhovnog zhivota, u kojima se grade i chuvaju nacionalne tradicije i svest o pripadanju hrishc'anskoj, vizantijskoj kulturi. Ali oni su i danas, ne manje nego u proshlosti, centri duhovnog zhivota u autentichnoj tradiciji srednjovekovne duhovnosti. U vezi sa moshtima svetih Nemanjic'a i srpskih arhiepiskopa i patrijaraha, koje se chuvaju u kosovskim manastirima, odrzhava se josh od srednjeg veka kult, koji ima poseban znachaj za chuvanje istorijske svesti naroda i narochito za svest o njegovoj celini kroz istoriju i u ovome nashem vremenu.

________

  1. Stara srpska drzhava nije imala stalnu prestonicu kao Vizantija (Konstantinopolj, Carigrad), Rusija (Kijev), Poljska (Krakov), Cheshka (Prag), Bugarska (Trnov). Po ugledu na Madjare i Nemce, vladar je ovde bio u pokretu, prelazec'i iz jednog dvorcu drugi: K. Jirechek, Ist. Srba II, 7 i d. Staro je sredishte rashke oblasti u Rasu kod danashnjeg Novog Pazara, ali je ubrzo posle ujedinjenja srpske drzhave znachaj kosovske oblasti doshao do izrazhaja i u tome shto su srpski vladari podigli sebi vec'i broj dvorova i stanishta na tom podruchju.
  2. Vid.: EJ VI, 315-316 s. v. Novo Brdo (M. Dinic').
  3. Vid.: EJ IV, 463 s. v. Janjevo (K. Ristic'). Upor. V. Simic', Janjevo, Istoriski razvoj nasheg rudarstva, Beograd 1951.
  4. Vid.: EJ VI, 620 s. v. Prishtina (O. Savic').
  5. Vid.: EJ VI, 621-622 s. v. Prizren (M. Radovanovic').
  6. O Studenici Hvostanskoj odlichna monografija, rezultat vishegodishnjih arheoloshkih i istorijsko-umetnichkih istrazhivanja: V Korac', Studenica Hvostanska, Beograd 1976. Oblast ove eparhije, sa starim regionalnim nazivom „Hvostno”, obuhvatala je gornji sliv Belog Drima, ukljuchujuc'i i pritoku ove reke, Klinu, i mesta Pec' i Dechane; to znachi da se na istok ova eparhija protezala do razvodja prema Sitnici, a na jugu se granichila Dechanskom Bistricom do utoka u Beli Drim i obuhvatala reku Mirushu. Eparhija postoji sve do XVII veka: 1381 je podignuta na stepen mitropolije, a poznata su imena dva mitropolita iz XV, tri iz XVI i jednog iz XVII veka, eparhija se ugasila verovatno u toku austrijsko-turskog rata 1683-1690 Vid.: NE IV, 786.
  7. U doba Milutinovih akcija prema Vizantiji i shirenja srpske drzhave na jug, sa pripajanjem debarske oblasti 1283. izdvojena je iz sastava ohridske arhiepiskopije i podredjena srpskoj crkvi debarska eparhija; njeno je sedishte 1107. godine izgleda bilo u danashnjoj Pishkopeji (= Episkopija!): EJ, 672 s. v. Debar (A. Uroshevic').
  8. O Pec'koj patrijarshiji priprema se velika monografija. Osnovne podatke vid. u ELU III, 643-644 s. v. Pec', Patrijarshija (S. Petkovic').
  9. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 93.
  10. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 93-95, upor. ELU I, 231 s. v. Banjska (M. Kashanin).
  11. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 93. Iz vremena kralja Milutina poznate su i crkve u Mushutishtu (Bogorodica Odigitrija, kod Prizrena), Bilushi (manastir sv. Dimitrija, kod Prizrena), i dr V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 98.
  12. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 99-100. Velika i josh neprevazidjena monografija o Dechanima: V Petkovic' — Dj. Boshkovic', Manastir Dechani, Beograd 1941.
  13. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 104-106; upor. ELU I, 131-132 s. v. Arhandjeli Sv. (M. Kashanin).
  14. Vid. V. J. Djuric', Najstariji zhivopis isposnice pustinozhitelja Petra Korishkog, ZRVI 5 (1958) 173-200; upor. ELU III, 222-223 s. v. Korisha (V. Djuric'). O samom Petru Korishkom, uz prevod Teodosijevog Zhitija, D. Bogdanovic' u LMS 406 (1970) 69-87.
  15. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 115.
  16. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 116. Moshti cara Urosha su u toku velike seobe 1690. prenete u manastir Jazak u Frushkoj gori, a za vreme Drugog svetskog rata iz Jaska u Beograd (1942).
  17. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 116.
  18. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 125.
  19. V. Markovic', Pravosl. monashtvo, 145; upor. ELU II, 42 s. v. Devich (M. Kashanin).
  20. A. Uroshevic', Kosovo, 32-35.
  21. A. Uroshevic', Gornja Morava, 23-25.
  22. J. Trifunoski, Polog, 44-45.
  23. D. Bogdanovic', Katalog Hilandara I, 60-61, ruk. br. 24.
  24. Vishe o „kosovskim” piscima vid. u knjizi D. Petrovic'a, Stara srpska knjizhevnost na Kosovu, Prishtina 1981; upor. D. Bogdanovic', Istorija stare srpske knjizhevnosti, Beograd 1980.
  25. Starac Jefrem, na primer, pisac i buduc'i srpski patrijarh (1375- oko 1379, i 1389-1392, umro 1400) podvizavao se jedno vreme (izmedju 1347 i 1354) u Dechanskoj „pustinji”, a to c'e biti po znata isposnica u Belajima oko 6 km od manastira uzvodno uz Bistricu, da bi posle smrti cara Dushana (1355) preshao na bezbednije mesto u isposnicu kraj Pec'ke patrijarshije na ulazu u klisuru Pec'ke Bistrice: D. Bogdanovic', Pesnichka tvorenija monaha Jefrema, HZ 4 (1978) 123 i nap. 27. U zapisu jedne kasnije pisane knjige (Triod) daje se autentichni opis Belajske isposnice i predela u kome se ona nalazi: Lj. Stojanovic', Zapisi VI, 10-11 br. 9395.
  26. Lj. Stojanovic', Stari srp. rodoslovi, 76-77.

VI Srbi i Albanci u doba turske invazije

Za razvoj odnosa izmedju srpskog i albanskog naroda od velikog su znachaja krupne politichke promene na Balkanu do kojih je doshlo raspadom srpskog carstva posle Dushanove smrti [1355], uchvrshc'ivanjem Turaka Osmanlija na Balkanu i njihovim pobedama na Marici [1371] i Kosovu [1389], kao i borbom srpskih i albanskih zemalja za opstanak, koja se zavrshava porazom i konachnim padom u osmanlijsko ropstvo tokom druge polovine XV veka. Sudbina kosovske oblasti, ochigledno, zavisi u svemu tome od okolnosti koje su u pravom smislu rechi od svetsko-istorijskog znachaja.[1]

U razdoblju od smrti cara Dushana do marichke bitke, za nepunih shesnaest godina, ocrtala se u jasnim obrisima nova politichka karta srpskog carstva. U borbi oko nasledja prestola, Dushanov polubrat Simeon, po majci Paleolog, proglasio se za cara 1356. i konachno iz jedinstvene drzhave izdvojio grchke i albanske oblasti na krajnjem jugu, u Epiru i Tesaliji. Sa svojom feudalnom vlastelom, grchkom, srpskom i albanskom, vladao je teritorijom od Valone do Korinta i Olimpa, prestonica mu je bila u tesalijskoj Trikali. U sredishnjim i istochnim delovima carstva — Makedoniji, Juzhnoj Srbiji i Trakiji obrazovale su se dve snazhne oblasti brac'e Mrnjavchevic'a, Vukashina i Ugljeshe, prvoga sa titulom kralja — kao savladara i potencijalnog naslednika Uroshevog u Prilepu, a drugog kao despota, uz caricu-majku Jelenu, u Sery. Izmedju Simeonove oblasti i Mrnjavchevic'a udenuo se velikash Hlapen [oko Bistrice-Alijakmona], a prema Bugarskoj u severoistochnoj Makedoniji sevastokrator Vlatko [1365-1371]. Severno od Vukashinovih zemalja, u slivu triju Morava, formirala se oblast Lazara Hrebeljanovic'a. Zapadno od te oblasti, duzh chitave granice Bosne od Jadrana do Save, uglavnom u slivu gornje Drine, pruzhala se oblast moc'noga velikasha Vojislava Vojinovic'a, koju po njegovoj smrti [1363] nasledjuje Nikola Altomanovic'. U Zeti se od shezdesetih godina ojachavaju Balshic'i. Izmedju Lazara i Nikole Altomanovic'a nema prijateljstva; sukob je reshen porazom Altomanovic'a [1373], shto pogoduje ne samo uzdizanju Lazara nego i usponu josh jednog, za potonji razvoj dogadjaja vazhnog roda Brankovic'a. U medjuvremenu, 1371. godine, ofanzivna akcija Mrnjavchevic'a prema Turcima zavrshava se srpskom katastrofom kod Chrnomena [Chirmena] na Marici, chime su shirom otvorena vrata turskom prodoru ka centralnoj balkanskoj oblasti.

Polozhaj albanskih zemalja u procesu raspada srpskog carstva veoma je neodredjen. Razlikuje se situacija juzhne, srednje i severne Albanije. Juzhna Albanija deli sudbinu Simeonovog epirsko-tesalijskog „carstva”. Za svoje uchvrshc'enje u Epiru Albanci imaju da zahvale Srbima: prvu veliku epirsku migraciju Albanaca podrzhao je car Stefan Dushan, za carstva dolaze do moc'i albanski feudalci, separatno carstvo Simeona Paleologa sprechava potom vizantijsku restauraciju i potiskivanje albanskog elementa iz Epira. Severna Albanija je integralni deo Zete, gde su se sudarali interesi srpske i albanske vlastele sa mletachkim planovima za prisvajanje chitave istochne jadranske obale. Balshic'i, istina, ne uspevaju da obuhvate i prostor srednje Albanije, ali se ipak uchvrshc'uju u donjoj Zeti i severnoj Albaniji, sa prestonicom u Skadru sve do 1393. Srednja Albanija je, najzad, tachka ukrshtanja i sudara svih balkanskih i mnogih vanbalkanskih planova, ali i sa najjasnije izrazhenim pokretom za formiranjem sopstvene feudalne albanske drzhave.

Drach je kroz ceo srednji vek izuzetno vazhna strategijska tachka Balkanskog poluostrva, shto se ogleda i u neobichnoj chinjenici da je tokom chetiri veka, od 992. do 1392. godine, trideset dva puta promenio gospodara.[2] On je ne samo uporishte i oslonac vizantijske vlasti u razdoblju reokupacije Balkana [X-XI vek] nego i tachka prodora latinskog sveta na vizantijsko-slovenski Balkan od vremena normanske invazije [1082-1085] Drach je sa svojom shirom okolinom, a to c'e rec'i — sa jezgrom Albanije, glavni mostobran na jugoistochnoj obali Jadrana i polazna tachka za operacije starim rimskim putem ka Ohridu, Solunu i Carigradu. To se u mnogo ozbiljnijem vidu i vec'em opsegu ponavlja u toku XIII veka. Kratkotrajna vlast Mlechic'a [1205] samo je nagovestila interes Venecije u ovoj oblasti, koji c'e tek kasnije doc'i do punog izrazhaja [XIV-XV vek]. Epirska vlast u Drachu, kao i privremena srpska vlast u toj oblasti, sa svoje strane, ukazale su na ovo podruchje Albanije kao na zonu preplitanja i sukoba juzhnih i severnih suseda. Chitav se odnos do krajnosti komplikuje u XIII veku obnovljenim prisustvom Zapada: otkako je napuljski kralj Manfred [Hoenshtaufen] sa kc'erkom despota Mihaila II dobio u miraz Valonu, Berat i Drach [1258], borba za Drach i Srednju Albaniju dobija evropski karakter. U Drachu se konachno uchvrstio Karlo Anzhujski, brat francuskog kralja Luja IX [1272], koji je osvojio shiri prostor albanskih zemalja, sa gradovima Krojom, Beratom i Valonom, kao i ostrvom Krfom, te se proglasio za kralja „Kraljevine Albanije” [Regnum Albaniae]. Od tada nastaje slozhena borba sa promenljivom srec'om za pojedine strane u sukobu. Anzhujce, Grke [Epirote odnosno Vizantince], Srbe, ali u svemu tome ostaje kao trajni korisnik ovog objedinjavanja albanska vlastela. Tako dolazi do ugovora Luja, sina napuljskog kralja Roberta, sa albanskim despotom Andrijom II Musakijem u Drachu 1336, a vec' 1338. pominje se i Tanush Topija, veliki vlastelin u oblasti izmedju Mata i Shkumbe, kao podlozhnik Anzhujaca. Porodica Topija pokazac'e se potom znachajnijom od drugih, takodje dosta osamostaljenih albanskih feudalnih rodova kao shto su Musaki, Matarange, Dukadjini. Za ime Karla Topije vezan je i prvi ozbiljniji pokushaj uspostavljanja albanske vlasti u Drachu na temeljima anzhujske Kraljevine Albanije, no sada kao zaista albanske drzhave [1359-1388].

Nestabilno stanje na albanskom prostoru u drugoj polovini XIV veka navuklo je ovamo, konachno, dve moc'ne sile. To su Turci i Venecija. Posle marichke bitke skoro sve oblasti u Makedoniji i Trakiji padaju pod vlast Turaka bilo neposredno, kao gradovi Ser, Verija i Solun, ili u vazalnom statusu — kao zemlja Vukashinovih sinova Marka i Andrije u zapadnoj, a brac'e Dragasha [Konstantina i Dejana] u istochnoj Makedoniji. Tako je sa istochne strane, prema Makedoniji, Albanija bila sasvim nezashtic'ena od turske invazije. Na putu osmanlijske invazije, medjutim, pre svake kombinacije sa Albanijom, nashlo se novo, osnazheno jezgro srpskih zemalja. Bez obzira na to shto istorijska nauka josh nije do kraja razjasnila drzhavnopravni polozhaj kneza Lazara, kao srpskog vladara medju drugim oblasnim gospodarima, te nemamo sasvim odredjen odgovor na pitanje koliko je Lazar posle smrti cara Urosha [decembra 1371] legitimni naslednik nemanjic'ke dinastije, chinjenica je da se novo okupljanje srpskih zemalja izvrshilo oko Lazara kao „samodrzhavnog gospodina svih srpskih zemalja”.[3] Pred Turcima se, dakle, nashla srpska drzhava kneza Lazara i njegovog zeta Vuka Brankovic'a u moravskoj i kosovskoj oblasti, sa Balshic'ima u pozadini dalje na zapadu, a josh dalje u tom pravcu sa Bosnom kralja Tvrtka I Kotromanic'a, krunisanog „krunom svetoga Save” u Mileshevi 1377. Prvi napadi na Lazarevu Srbiju nisu uspeli, ali se odluchujuc'a bitka dogodila na Kosovu 15/28. juna 1389; dalekosezhne posledice srpskog poraza u ovoj bici osetile su se do kraja tek u toku sledec'ih decenija. Protiv udruzhene srpske vojske kneza Lazara, Vuka Brankovic'a i Vlatka Vukovic'a iz Bosne nastupila je turska vojska sa pomoc'nim trupama maloazijskih emirata, vazala Konstantina iz Makedonije, kao i Grka i Albanaca iz Epira i Tesalije [4]

Oblast Kosova u razdoblju dezintegracije carstva nije ni sama bila jedinstvena, niti stalno u posedu jednog gospodara, ali je veoma chvrsto u srpskim rukama. Srpski posed Kosova nije nijednom bio doveden u pitanje, niti su do Kosova dopirala nastojanja srednjoalbanskih feudalaca da se osamostale. Oblast kralja Vukashina dopirala je s juga do Prishtine i Novog Brda odnosno do Pashtrika, zahvatajuc'i vec'i deo Kosova polja, Gornju Moravu i Krivu Reku, a zapadno dobar deo porechja Belog Drima i Prizren. Na jug je zapadna granica Vukashinove oblasti dalje ishla uz Crni Drim, obuhvatajuc'i krajeve zapadno od te reke i chitavu zonu Ohridskog i Prespanskog jezera. Severno od Prishtine dodirivala se Vukashinova zemlja sa oblashc'u kneza Lazara kod Zvechana. Na zapadni deo danashnje Metohije protezala se iz Zete oblast Balshic'a, koja je, sem toga, pokrivala i chitavu severnu Albanije. Posle propasti Mrnjavchevic'a na prostoru Kosova u shirem smislu utvrdjuje se drugi Lazarev zet, Vuk Brankovic'. Potiskujuc'i Balshic'e on uspeva da zahvati praktichno sve delove kosovske oblasti zapadno od linije Skoplje-Prishtina-Novi Pazar-izvorishte Moravice, sve do Koritnika, Pashtrika, Prokletija i Durmitora, da bi na krajnjem severozapadu zashao u bivshu oblast Vojinovic'a-Altomanovic'a, niz Lim do blizu Prijepolja. Prema tome, Vukova oblast obuhvatila je i Skoplje, uzeto od Vukashinovih sinova, i Prizren, uzet od Balshic'a ne zna se kada.[5] Pored Skoplja i Prizrena, u njegovoj oblasti nashli su se Pec', Prishtina, Vuchitrn, Trepcha, Zvechan, Sjenica, Komarane na Limu, a verovatno i Brskovo na Tari. Prema veoma podrobnim istorijsko-geografskim istrazhivanjima Mihaila Dinic'a, granica izmedju Vukove i Lazareve oblasti ishla je donjim tokom Dezhevke, pritoke Rashke, Plakaonicom i Bistricom, levom pritokom Ibra; zatim na tesnac koji odvaja zhupu Lab od Kosova, tako da je selo Vranin Do ostajalo Brankovic'u. Izvorna oblast Juzhne Morave nalazila se u vlasti kneza Lazara i njegovog naslednika.[6]

Vazhna je okolnost shto ova oblast posle 1389. nije ni odmah ni brzo preshla pod neposrednu vlast Osmanlija. Naprotiv: zajedno sa zetskom severnom Albanijom ona se uskoro nashla u Despotovini, ujedinjenoj srpskoj drzhavi Lazarevic'a, a potom Brankovic'a, koja se protezala od Jadrana do Save i Dunava. Invazija Mongola sa istoka i poraz Bajazita u Maloj Aziji [1402], a potom dinastichki sukobi u Turskoj, bez obzira na sve nevolje koje su Srbi morali da podnesu za to vreme i zbog toga, omoguc'ili su obnovu i konsolidaciju srpskog naroda u Despotovini. Sin kneza Lazara, Stefan [despot 1402-1427], uspeva da savlada unutrashnje protivnike i da ponovo ujedini dobar deo srpskih zemalja. Posle smrti poslednjeg Balshic'a [1421] pripojena je Despotovini i Zeta. Okupivshi tri velike srpske oblasti, Stefan Lazarevic' je produzhio ochevu politiku obnavljajuc'i nemanjic'ku drzhavu, s novim sredishtem u Pomoravlju. Ta je oblast bila bez tudjih uporishta, dok je u zemlji Brankovic'a od kraja XIV veka bilo krajeva koje su drzhale turske posade i gradova u kojima su, naporedo sa srpskim, postojali i turski organi vlasti, a u Zeti je vishe primorskih gradova bilo pod mletachkom upravom.[7]

Na teritoriju danashnje Albanije Turci pochinju prodirati josh pre kosovske bitke. Iste godine kada je preoteo Drach od albanskog feudalca Karla Topije [1385], poginuo je zetski vladar Balsha II u borbi s Turcima na Saurskom polju kod Berata; Turke je protiv njega pozvao, kako izgleda, sam Karlo Topija. To uvlachenje Turaka u medjusobna obrachunavanja oblasnih gospodara dovelo je do kraha i svaki pokushaj da se stvori ili odbrani albanska drzhava. Vec' sin Karla Topije, Djordje [1387], u strahu od Turaka uvodi u Drach Mlechane, tako da grad konachno preuzima Venecija 1392. S druge strane, Turci su sve lakshe osvajali albanske zemlje. Koristec'i lokalne sukobe i neprilike, uspevali su da osvoje vazhna utvrdjenja. Tako su zauzeli Kroju posle smrti Nikite Topije 1415. Otada su Turci josh neposrednije uticali na prilike u okolnim krajevima. Venecija je, opet, nastojala da se prilagodi novim okolnostima. Kad god je to bilo moguc'no, ona je potkupljivala turske zapovednike, a kada se takva nagodba nije mogla ostvariti, koristila je albanski zhivalj protiv njih. Ubrzo potom je turska vojska prodrla i u juzhnoalbanske zemlje i posle velikog pustoshenja zauzela Valonu, Kaninu, Pirg i Berat. Bez obzira na sve mletachke pokushaje, Turci se vishe nisu mogli potisnuti iz strateshki vazhnih uporishta na albanskoj obali.[8]

Prvi energichan otpor Albanaca protiv Turaka, bez tudje pomoc'i, organizovan je 1433. godine u severnoj i srednjoj Albaniji, gde najpre Dukadjini napadnu i osvoje od Turaka grad Danj kod Skadra, a potom se koalicija albanskih feudalaca „od skadarskih planina do Valone” na chelu sa Arnitom Spatom [Arijanitom Komnenom], gospodarom kraja oko danashnjeg Elbasana u gornjoj dolini Shkumbe, tri godine uspeshno nosila sa zhestokim turskim napadima. U tom pokretu uchestvovali su i feudalci iz drachkog primorja: Andrija Topija, Musaki i dr. Pokret je zavrshen porazom 1436. godine.[9]

Glavni pokret Albanaca protiv Turaka vezan je za ime Skenderbega [Djordja Kastriota, 1443-1468]. Pojava Skenderbega, opet, mora se posmatrati u okviru velike hrishc'anske akcije, na chelu sa Ugarskom, za suzbijanje Osmanlija i oslobodjenje balkanskih hrishc'ana. Pod komandom ugarskog kralja Vladislava, Jovana Hunjadija i srpskog despota Djurdja Brankovic'a, mala vojska u kojoj su bili okupljeni Madjari, Poljaci, Srbi, Rumuni, pa i turski najamnici, prodire 1443. preko Nisha i Sofije do Srednje gore i u dva maha potuche Turke. Hrishc'ani se shirom Balkana pokrec'u u borbu. Srbi Novog Brda i Kosova pokushavaju tada da se oslobode. Albanci i Vlasi u Tesaliji podizhu takodje ustanak. Glavnu ulogu u albanskim zemljama preuzima sin Ivana Kastriota [umrlog 1439. ili 1440], Djordje, koji je u talashtvu kod Turaka bio primio islam i otad prozvan Skender [Aleksandar Veliki], Skenderbeg. Po povratku u Albaniju on se javlja ponovo pod svojim hrishc'anskim imenom [u dubrovachkim i mletachkim poveljama iz 1438. i 1439]. Posle uspeshnog prodora ugarske vojske u okupiranu Srbiju i Bugarsku Skenderbeg oslobadja skoro celu srednju Albaniju, utvrdjuje se u gradu Kroji i postaje glavna lichnost u savezu albanskih gospodara [domini Albaniae] protiv Osmanlija.[10] Njegovi planovi, medjutim, nisu bili usmereni samo na suzbijanje Turaka nego i Venecije. Vec' 1447. on u savezu sa Arijanitom, Dukadjinom i drugom vlastelom, i ohrabren od strane srpskog despota Djurdja, otpoche rat protiv Mlechana kod Dracha i kod Skadra, u nastojanju da se domogne gradova koje su drzhali Mlechani, ali bez uspeha. U novoj akciji Jovana Hunjadija [„Sibinjanin Janka”], 1448, on je bio spreman da mu se pridruzhi protiv Turaka, ali je Hunjadi bio porazhen na Kosovu na starom bojishtu, 17-19. oktobra 1448, pre nego shto je Skenderbeg stigao. Turska se potom obara svom snagom na Skenderbegovu Albaniju. Poshto je najpre definitivno pokorila Epir, napadne Skenderbegove trupe najpre u oblasti Debra, da bi sledec'e godine [1450] opsela Kroju. Opsada ne uspe, Murat II se povuche, ali Skenderbegu sem Kroje nije ostalo nishta, tako da je ponudio ovaj grad Veneciji. Odrzhao se uprkos svih teshkoc'a koje je imao sa suparnicima u Albaniji, Dukadjinima i Musakima. Njegova oblast na Mati i u Debru bila je mala; nije mu poshlo za rukom da osvoji ni Berat ni Ohrid. Pod oruzhjem je imao jedva 12.000 ljudi, ali mu je snaga, kako veli Konstantin Jirechek, bila u njegovu krshevitu kraju, gde se uspeshno mogao drzhati u defanzivi.[11] Oslanjao se i na Zapad, priznajuc'i vrhovnu vlast napuljskog kralja Alfonsa,[12] ali od toga nije imao velike koristi: 1457. godine, napushten od svojih plemenskih stareshina, morao je Skenderbeg da se povuche u planine pred turskom vojskom, koja je provalila preko Albanije u Zetu. Kroja je bez uspeha opsadjivana i 1466. i 1467, ali Skenderbeg umre u Ljeshu 1468. godine, a njegovu zemlju zauzeshe Turci. Jedino se Kroja odrzhala pod vlashc'u Venecije do 1478. Brana popushta, i vec' 1501. godine postaje i Drach turski grad.

Znachaj Skenderbegovog otpora nije mali, ali nema ni razloga da se on precenjuje. To je chasna, herojska pojedinost opshtega balkanskog otpora osmanlijskom zavojevachu, u kome svoje mesto imaju pre svega Grci, a potom i srpske zemlje, kao i vanbalkanske sile, koje se sada prvi put javljaju sa ozbiljnijim akcijama protiv Turaka. Narochito ne treba zaboraviti da se Vizantija herojski drzhi sve do 1453. [pad Carigrada], Srpska Despotovina do 1459. [pad Smedereva], da se Crnojevic'i u Zeti nose sa osvajachem, oruzhjem i diplomatijom, sve do 1499, da se kao vazhan chinilac otpora javlja vrlo snazhno i aktivno bosanska Drzhava [do 1463] i Hercegovina Stefana Vukchic'a [do 1482], te da se za sve to vreme Ugarska, a donekle i Venecija, u vrlo slozhenim prilikama, organizuju za borbu protiv osvajacha i ofanzivno dejstvuju protiv Turaka. Chitav je ovaj splet odnosa i zbivanja okvir u kome je jedino i bila moguc'na pojava jednog Skenderbega.

Na shirokom planu srpske i albanske istorije, pogotovu kada se one posmatraju u sklopu opshtih istorijskih zbivanja na Balkanskom poluostrvu u drugoj polovini XIV i tokom XV veka, i pored svih veza i preplitanja, jasno se odvajaju srpski i albanski prostor, albanske zemlje od srpskih zemalja. Srednja Albanija — izmedju Mata i Shkumbe [Kroja, Drach] — predstavlja istorijsko jezgro, koje se, mada josh uvek delimichno na srpskim tradicijama i sa osloncem na srpsku drzhavu, pochinje integrisati sa susednim albanskim oblastima na jugu i severu i obrazovati kao osnovica buduc'e albanske drzhave. Prvi elementi albanske drzhavnosti, josh uvek u feudalnom smislu, javljaju se na tom prostoru. Isto tako, severna Albanija [skadarska oblast sa planinskim zaledjem] je u specifichnoj simbiozi srpskih i albanskih plemena, i srpskih i albanskih feudalaca, objedinjenih zetskom oblashc'u i srpskom drzhavnoshc'u, ali sa izgledima na emancipaciju u buduc'nosti, zahvaljujuc'i najvishe pojavi mletachkog faktora na ovom terenu.

Nasuprot tome, oblast Kosova u najshirem smislu rechi, sve do kraja XV veka prikazuje istorija kao chisto srpsku zemlju; deljenu, dodushe, izmedju velikih srpskih feudalaca i vladara [Mrnjavchevic'i, Balshic'i, Brankovic'i i Lazarevic'i], ali svagda i bez ikakvih ograda srpsku. nijednom se u ovom prelomnom istorijskom razdoblju Kosovo ne javlja kao albanska zemlja, niti se da naslutiti da bi ono moglo to da postane. Nastanjeno Srbima, sa beznachajno malim procentom nesrpskog stanovnishtva [medju kojima su i Albanci], sa najmoc'nijim, najaktivnijim i najvazhnijim centrima srpske duhovnosti, kulture i politichkog programa za buduc'nost, Kosovo je u XV veku klasichna srpska zemlja. Nijedan pokret albanskih feudalaca za oslobodjenje od Turaka u XV veku nije ni dotakao kosovsku oblast, a kamoli da je tu nikao ili da se tu razvijao. Chak ni Skenderbegovo okupljanje albanskih zemalja i njegovo dinamichno gerilsko ratovanje po albanskoj teritoriji nije dotaklo Kosovo. Umesto ka Kosovu, njegove su aspiracije ili vojna dejstva usmereni ka Debru i Ohridu, Skadru ili Beratu. Osnovni razlog za takvu posebnost Kosova u ovo doba mora se trazhiti u etnichkoj situaciji, u aktuelnom rasporedu naroda, a ne u politichkim reliktima proshlosti odnosno u snazi feudalnog srpskog sloja na Kosovu. Sukob srpskih feudalaca oko Kosova trajao je vishe decenija posle Dushanove smrti, ali se albanski elemenat nije pokazao ni kada se u te sukobe umeshala Turska. Shtavishe, ni Vuk Brankovic' pre toga, koji je ujedinio sve oblasti Kosova i stare Rashke, a na jugu ukljuchio i Skoplje, nije se oslanjao na albanski elemenat, jer ga na toj teritoriji praktichno nije ni bilo.

Za razliku od Kosova, u oblasti donje Zete, skadarske ravnice i severno-arbanashkih planina odvijao se tokom druge polovine XIV veka i kroz ceo XV vek jedan veoma znachajan i slozhen demografski, drushtveni i etnogenetski proces, chije se trajanje mozhe u izvesnom smislu pratiti i dalje sve do XVIII veka.[13]

Rech je o tzv. teritorijalizaciji katuna i obrazovanju nove plemenske strukture, u kojoj dolazi i do nekih vidova simbioze, sa asimilacijom kao krajnjim rezultatom, bilo u smeru prema srpskom etnichkom elementu kao dominantnom ili, opet, ka albanskom etnikumu. Mora se uz to istac'i da se ovaj slozheni proces odvija u takvim uslovima, kada se na tom terenu nije moglo govoriti o nadredjenosti ili podredjenosti bilo koga etnichkog elementa: i Srbi i Albanci su tada u toj oblasti josh uvek hrishc'ani, prvi — pravoslavni, drugi — katolici. Eliminisan je momenat nasilja, a proces je u drushtvenom i ekonomskom pogledu zaista spontan Jedan deo Vlaha i Arbanasa spushtao se u zetsku i skadarsku ravnicu i preshao na sedelachki nachin zhivota, te je pored stocharstva pocheo da se bavi zemljoradnjom i vinogradarstvom, ali je i dalje sachuvao katunsku organizaciju. Zbog prirode svog osnovnog zanimanja — stocharenja, ove grupe su se shirile i na zhupska sela, zahvatajuc'i prilichno prostrane teritorije. Isto tako, mnogi samostalni katuni u drugoj polovini XV veka stapali su se s jachim katunima i doprinosili stvaranju shirih zajednica, pod vodjstvom najistaknutijeg stareshine [kneza ili vojvode]. Ove proshirene zajednice obrazuju svoju teritoriju, obuhvatajuc'i nekadashnje zhupe. Za Gornju Zetu postoji spisak katuna koji su uchestvovali na zetskom zboru 1455. godine: Mataguzhi, Hoti, Grlje, Luzhani, Podgorichani, Grude, Kuchi, Piperi, Stankovic'i i drugi. Medju ovim katunima prepoznaju se imena crnogorskih i brdskih, ali i albanskih malisorskih plemena, chije se konachno formiranje odigralo znatno kasnije u tursko doba. Povodom toga je postavljeno i pitanje etnichke pripadnosti ovih katuna u njihovom transformisanju ka plemenima. Podruchje severno od Crnog Drima do venca Prokletija tvorilo je u srednjem veku „vanredno zanimljiv pojas etnichke simbioze, u kojem se pastirski arbanaski i rumunjski elemenat stapao s poljodjelskim slovenskim zhivljem. Stara rumunjska plemena dosta su brzo asimilirana. Amalgamizacioni proces izmedju Srba i Arbanasa traje”, prema konstataciji Milana Shuflaja, josh danas. Najtipichniji mu je sluchaj onaj plemena Kuchi, „koje je u 17. vijeku bilo joshte arbanasko... a danas je srpsko”.[14]

Etnoloshka istrazhivanja nisu josh u dovoljnoj meri izvrshena da bi se moglo sa vishe sigurnosti rec'i koje je od ovih plemena srpskog, a koje albanskog porekla. Stanje ove srpsko-albanske prelazne zone ili „zone simbioze” oko Drima, Skadarskog jezera i Zete, a onda Prokletija i Pashtrika u XV veku mozhe se danas veoma pouzdano rekonstruisati na osnovu turskih dokumenata i onomastichke gradje, kao i statistichkih podataka koji se odatle mogu izvuc'i. Koliko god starosrpske povelje ostavljaju dosta otvorenih pitanja za geolingvistichku obradu, takav uvid u imena na zetsko-humsko-rashkom prostoru, kako dobro primec'uje Mitar Peshikan,[15] omoguc'avaju nam tek turski opshirni defteri, sistematski popisi domac'ina — feudalnih obveznika sa nalozima i dazhbinama koje su razrezivane i naplac'ivane, u stvari katastri i poreske knjige. Proucheni su defteri za oblast Brankovic'a iz 1455, defter Skadarskog sandzhaka iz 1485, defter Stare Crne Gore iz 1521. i popis Hercegovine iz 1477. Prvi se odnosi na sliv Sitnice i Laba, delove Podrimlja, Poibarja i slivova Toplice, Juzhne Morave i Lepenca [dakle uglavnom istochni deo teritorije Kosova], dok se defter skadarski odnosi na prostor izmedju reke Zete i Morache i Belog Drima, pa i preko ovoga, odnosno od okoline Brodareva na Limu do Velikog Drima i Jadrana; uz ovaj defter je i popis naseobina Pipera i Klimenata iz 1497, kao shto je i uz popis Stare Crne Gore i popis iste oblasti iz 1523. Hercegovina u popisu iz 1477. je tradicionalna humska oblast. U geolingvistichkoj analizi lik imena uzima se kao pouzdano svedochanstvo o etnojezichkim granicama, te su izrazite odlike staroarbanaskih imena omoguc'ile da se pouzdano odredjuju naseobine sa imenima starosrpskog tipa, sa imenima staroarbanaskog tipa i sa meshovitom onomastikom.

Mada je utvrdjivanje konkretne granice bilo otezhano i time shto se izvestan broj mesta u granichnim zonama ne da blizhe lokalizovati, ima dovoljno pouzdano razmeshtenih naseobina da se moglo doc'i do veoma egzaktnih nalaza za sam pochetak turskog doba, tj. za sredinu i drugu polovinu XV veka. S obzirom na kvalitet i pouzdanost ovih nalaza, naveshc'emo glavne rezultate istrazhivanja Mitra Peshikana. Mrkojevic'i [danas Mrkovic'i u zaledju Bara i Ulcinja] imaju u osnovi slovenska imena, mada sa izvesnim albanskim primesama i uticajima; Krajina [severno od Mrkovic'a, tj. izmedju Crmnice, planine Rumije i Bojane ili sadashnje drzhavne granice] predstavlja meshovitu zonu; istochno od Bojane u ono vreme nema slovenskih naseobina, ali je istochno od Skadarskog jezera u prostoru Kupelnik-Kadarun-Podgora postojala zona sa imenima starosrpskog tipa, dok su dalje ka istoku, sve do granica Altina, samo arbanske naseobine; meshovitog su karaktera i imena oko reke Cijevne, pochev od Klimenata u Albaniji, preko Kucha, pa do Zetske ravnice [istorijskog Podluzhja]; naselja sa arbanaskom onomastikom nema u Staroj Crnoj Gori [potonja Katunska, Ljeshanska, Rijechka i Crmnichka nahija] i uopshte zapadno od jezera i Morache, shto vredi za Podgoricu, Pipere, Vasojevic'e, plavsko-gusinjski kraj i celo Polimlje, a takodje za chitavu oblast Brankovic'a [porechje Kline, gornjeg Ibra, Sitnice, Laba, Toplice i Kosanice, Lepenca, Juzhne Morave], nema ih ni u starom Hvosnu [severna Metohija], ukljuchujuc'i Rugovo, a ni juzhnije — u severoistochnom delu medjurechja Belog Drima i njegove pritoke Ribnice. Stanje se, medjutim, menja zapadnije od ovoga prostora, te turska nahija odnosno starosrpska pokrajina Altin predstavlja izrazito meshovitu zonu. Pri tome u albanskom delu Altina preovladjuju srpske naseobine, dok je najvec'a koncentracija arbanskih naseobina s obe strane reke Ribnice [Erenika], izmedju Junika i Djakovice, u kojoj vec' dominiraju starosrpska imena.

Arbanaskih naseobina ima i oko Djakovice, ali tu vec' ka jugu zalazimo u predeo iz kojega za XV vek imamo samo mestimichne podatke nedovoljne za prac'enje etnojezichkih granica, jer nedostaju defteri za oblast Dukadjina i Prizrena. Jedan vek kasnije, prema objavljenim delovima Dukadjinskog deftera od 1571, u predelima oko Pashtrika vlada albanska antroponomija, ali to je vec' drugo doba, chija se slika ne bi smela mehanichki projektovati u proshlost.[16]

To sve znachi da antroponomijska prouchavanja izvornih turskih popisa iz XV veka pokazuju da je linija danashnje drzhavne granice uglavnom podudarna sa tadashnjom etnichkom medjom Srba i Albanaca. Na podruchju danashnje pokrajine Kosovo Albanaca ima tada samo oko Djakovice, Srba ima i u albanskom delu Altina, dok chitav ostali prostor „oblasti Brankovic'a” naseljavaju, praktichno, samo Srbi. Albanaca josh nema chak ni u Rugovu, shto odgovara istorijskim i antropogeografskim podacima o poreklu albanskih Rugovaca, koji se u ovu oblast doseljavaju kao ogranak malisorskih Klimenata u prvoj polovini XVIII veka.[17]

Statistichki podaci iz turskih deftera s kraja XV veka pokazuju apsolutnu pokrivenost oblasti hrishc'anskim stanovnishtvom. Pri tome, razume se, valja imati u vidu da su albanski starinci kosovske oblasti, kao i prvi doseljenici iz Malesije, katolici — shto znachi da su obuhvac'eni kategorijom hrishc'ana, koja tada i u tim dokumentima nije etnichki izdiferencirana. Ipak, u poredjenju sa kasnijim popisnim dokumentima rechit je podatak da 1490/91. godine u Vuchitrnsko-prishtinskom sandzhaku ima 28.455 hrishc'anskih i samo 5 islamiziranih domova, da bi se taj odnos u trec'oj deceniji XVI veka promenio na 18.914 hrishc'ana prema 700 muslimana [96,5 : 3,5]; u Prizrenskom sandzhaku bilo je 1490/91. godine 23.970 hrishc'anskih domova i samo 1 islamiziran dom, dok se taj odnos menja, mada ni na ovom prostoru ne bitno, 1520-1530. godine, kada na 18.382 hrishc'anska dolazi 359 muslimanskih domova [98 : 2].[18]

Sudec'i prema svim ovim lingvistichkim i istorijskim podacima, Kosovo je u najshirem smislu rechi tokom celoga XV veka bilo srpska zemlja, sa potpuno zanemarljivom albanskom [pa i to — hrishc'anskom] manjinom. Nikakvog osnova nemaju proizvoljne tvrdnje da turski defteri tobozh ochigledno dokazuju da je stanovnishtvo Kosova u XIV i XV veku [!] josh uvek u sushtini „albansko i hrishc'ansko”.[19] Na osnovu imena u turskim defterima XV veka, dakle opet antroponimijskom analizom, albanski istorichar Seljami Puljaha zakljuchuje o prisustvu pa i vec'ini Albanaca na Kosovu, ali podaci koje on navodi govore sasvim suprotno: prema defteru iz 1485, u pec'koj nahiji evidentirano je 4.910 slovenskih imena prema 164 albanska; u nahiji Suhogrlo [istochni deo Metohijskog Podgora] 1082 slovenska prema 8 albanskih imena; u vuchitrnskoj nahiji 287 slovenskih prema 5 albanskih imena; u prishtinskoj — 91 slovensko i nijedno albansko; u lapskoj [podujevski kraj] 53 slovenska i nijedno albansko; u prizrenskoj — 253 slovenska i 5 albanskih imena.[20] Kao shto je primec'eno u jednom kompetentnom komentaru ovog Puljahinog istrazhivanja, slovenska imena su trideset sedam puta brojnija od albanskih. Nije pomogla ni kategorija „albanoslovenskih” imena [390 u pec'koj nahiji, 53 u suhogrlskoj, 20 u vuchitrnskoj, 2 u prishtinskoj, 6 u lapskoj i 25 u prizrenskoj = svega 496]; ako se i sva ova imena saberu sa chisto albanskim, toga je svega manje od 10%. Isto tako, veoma je vazhno podvuc'i da ni u jednoj pomenutoj nahiji nije bilo sela sa chisto albanskim imenima, ali je zato u pec'koj bilo 94 sela sa chisto slovenskim imenima, u vuchitrnskoj 5, u prizrenskoj 7. Bilo je i sela sa meshovitim sastavom imena, ali su i u njima preovladjivala slovenska, osim u 15 naselja pec'ke nahije, gde su albanska imena [sa „albanoslovenskim”] bila u vec'ini. Pored svega toga, mora se primetiti da su mnoge interpretacije S. Puljahe zasnovane na pogreshnom chitanju tekstova, narochito kada je rech o srpskim imenima.[21]

________

  1. O svim ovim dogadjajima potpunija obaveshtenja u Istoriji srp. naroda I, 566-602, i II, 1-99, 195-267, 289-313, 373-490. Prikaz u ovoj glavi nashe knjige oslanja se uglavnom na ta poglavlja Istorije.
  2. Ist. Crne Gore 2/2, 47 (S. C'irkovic').
  3. Problemi titulature samodrzhavnog polozhaja i legitimnosti kneza Lazara raspravljeni su u nizu chlanaka u zborniku Nauchnog skupa u Krushevcu 1971, O knezu Lazaru, Beograd 1975 (V. Moshin, F. Barishic', G. Babic', B. Ferjanchic'); donekle razlichito mishljenje zastupa R. Mihaljchic'.
  4. K. Jirechek, Ist. Srba I, 324-325, upor. Istorija srp. naroda II 36-46 (R. Mihaljchic').
  5. R. Mihaljchic', Kraj srp. carstva, 219.
  6. R. Mihaljchic', Kraj srp. carstva, 219; upor. M. Dinic', Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 148-177, posebno na 153-154.
  7. Istorija Jugoslavije, Beograd 1972, 97 (I. Bozhic').
  8. Istorija srp. naroda II, 96 (J. Kalic').
  9. K. Jirechek, Ist. Srba I, 360.
  10. K. Jirechek, Ist. Srba I, 367-368.
  11. K. Jirechek, Ist. Srba I, 372-374; vid. i monografiju: J. Radonic', Djuradj Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. Spomenik SAN 95, Beograd 1942.
  12. K. Jirechek, Ist. Srba I, 382.
  13. Istorija srp. naroda II, 275-276 (D. Kovachevic'-Kojic') i 424-425 (M. Blagojevic' — M. Spremic'); upor. Ist. Crne Gore 2/2, 348-370 (I. Bozhic'). O poreklu albanskih malisorskih plemena vid.: A. Jovic'evic', Malesija SEZ 27, Naselja 15, Beograd 1923, 18 i d., i kritiku ove monografije: P. Shobajic' u AASJE 2 (1924, obj. 1925) 142-146.
  14. M. Sufflay, Povijest sjev. Arbanasa, 198.
  15. M. Peshikan, Zetsko-humsko-rashka imena I 3 i d. U daljem izlaganju koristimo rezultate ove izvrsne studije. Kada je rukopis ove knjige vec' bio priredjen za shtampu, izashao je i drugi deo te Peshikanove studije u OP 4 (1983) 1-135, u kome su obradjena podruchja: Skadarski kraj (istochna Zeta), Severna Zeta, Durmitorski kraj, Srednje Polimlje, Gornja Metohija (staro Hvosno), Donja Metohija i Altin, i Prizrenska oblast.
  16. M. Peshikan, Zetsko-humsko-rashka imena I, 47.
  17. M. Barjaktarovic', Rugova, 175, 178.
  18. S Rizaj, Politichko-upravni sistem na Kosovu i Metohiji od XV do XVII veka, Gjurmime albanojogjike 2 (1965) 299 i d.
  19. A. Dusellier, Les Albanais et le Kosovo, Le Monde, 2 juin 1982.
  20. Selami Pulaha, Le sadastre de l'an 1485 du Sandjak de Shkoder, Tirana 1974.
  21. Pavle Ivic' u NIN-u br. 1664 od 21. novembra 1982, 34.

VII Kosovska bitka u istoriji i svesti srpskog naroda

Gubitak drzhavne samostalnosti i slobode usled invazije Osmanlija izmenio je uslove zhivota srpskog naroda na shirem podruchju Kosova, kao i u drugim srpskim zemljama. Na razmedji epoha, izmedju srpske slobode i turskog ropstva, stoji dogadjaj koji c'e postati simbol i znamenje srpske istorije: kosovska bitka [15/28. jun 1389].

Za srpsku kritichku istoriografiju pet vekova kasnije, „kosovska bitka je pokrivena gustom tamom neizvesnosti” [Lj. Kovachevic']. Svedochanstva istorijskih izvora su protivrechna ili nejasna, od prvih dalekih vesti o turskom porazu pa do tachnijih verzija o „nereshenom” ishodu boja, u kome ginu oba vladara i komandanta — turski sultan Murat I i srpski knez Lazar. Chitava jedna biblioteka studija, knjiga i nauchnih priloga posvec'ena je razjashnjavanju ovog dogadjaja, koji je postao centralno mesto svekolikog srpskog narodnog predanja. Ipak se kao rezultat ovih istrazhivanja mogu utvrditi neke osnovne chinjenice. Do kosovske bitke dolazi osamnaest godina posle marichke bitke [1371]; to vreme je ispunjeno naglim turskim shirenjem po celom prostoru juzhno od Share, u Trakiji i Makedoniji. Prvi pokushaji da se skrshi otpor Lazareve Srbije nisu uspeli [kod Parac'ina 1381. i Plochnika 1386], pa je pohod 1389. godine organizovan sa ciljem da se Srbiji nanese odluchujuc'i udar. Legendarna su preuvelichavanja kada je rech o broju trupa s jedne i druge strane — pominju se stotine hiljada; sigurno je, medjutim, da se na obe strane u sudar ishlo s krajnjom ozbiljnoshc'u, te da je bitka planirana, ali i prihvac'ena kao odsudna. Izbor bojishta nije sluchajan: prostor oko sastava Laba i Sitnice na brezhuljcima ispod Prishtine ne samo shto je u taktichkom pogledu pogodan za sudar vec'ih oruzhanih masa nego je i u strategijskom pogledu kljuch svih komunikacija koje iz Pomoravlja vode ka Jadranu odnosno iz Povardarja na sever i severozapad — ka Ibru i ka Bosni preko Starog Rasa i Lima. Kako je to formulisao Jovan Cvijic', ko drzhi Kosovo, taj vlada ne samo Srbijom nego i centralnom balkanskom oblashc'u oko Skoplja. To je, dakle, jedna od najvazhnijih strategijskih tachaka i pozicija na Balkanskom poluostrvu.[1]

Posle pochetnih uspeha srpske vojske, verovatno u vezi sa pogibijom Muratovom [kojeg ubija, zhrtvujuc'i se, Milosh Obilic'], u bici dolazi do preokreta: pod komandom Bajazita, Muratovog sina, Turci potuku Srbe, uhvate i pogube kneza Lazara i veliki broj srpske vlastele. Zbog teshkih obostranih gubitaka i iscrpljenosti trupa Turci nisu mogli odmah da iskoriste do kraja svoju pobedu. Smrt Muratova pokrenula je teshku borbu za nasledje prestola. S druge strane, herojska pogibija kneza Lazara, kome je, zarobljenom, na samom bojishtu odrubljena glava, a telo sahranjeno najpre u Prishtini, pokazala se paradoksalno kao izvor nove duhovne i politichke snage — momenat za okupljanje ostataka. Ishod kosovske bitke je zato za Srbiju slozhen iz pozitivnih i negativnih momenata: to je ne samo poraz nego i pobeda; nesumnjivo poraz u vojnichkom i politichkom smislu: Srbija gubi nezavisnost; Lazareva udovica Milica, sa sinovima, priznaje vrhovnu vlast sultana. Time je zapocheta poslednja etapa u borbi Srbije za opstanak, koja c'e se zavrshiti padom Smedereva 1459. Medjutim, sa porazom zapochinje i borba za obnovu, do koje, makar za kratko vreme, dolazi 1402. To je, pak obnova ne samo drzhavnopravna ili ekonomska nego i duhovna; tada se na temeljima svesti o kosovskoj bici gradi most preko potonjih stolec'a tudjinske vlasti ka „vaskrsu drzhave srpske” [St. Novakovic']. Povodom Kosova se odmah posle bitke pochela stvarati knjizhevnost koja utvrdjuje smisao njene istorijske poruke i valorizuje istoriju srpskog naroda.[2]

Po svom istorijskom znachaju kosovska bitka spada u red onih velikih oruzhanih sudara kakvi su kulikovska bitka [1380], ili bitka kod Poatijea [732], ili, u josh daljoj proshlosti, bitka u Termopilskom klancu [480. pre n. e.]. Za svaku od ovih bitaka vezuje se bogato predanje, usmena ili pismena knjizhevnost, moralna ideja i poruka; svaka se na neki nachin ugradila u nacionalnu svest naroda koji ju je vodio i koji chuva uspomenu na nju. Odluchan otpor koji je Srbija pruzhila osmanlijskoj najezdi, istina, skrshen je na bojnom polju u vojnom i fizichkom smislu, ali je pogibija kneza Lazara i njegove vojske dobila u istorijskoj svesti naroda znachenje muchenichke smrti za „carstvo nebesko”, a zato i duhovnog trijumfa u opredeljenju za ideal hrishc'anske civilizacije. To, dakle, nije sramni poraz — kao marichka nesrec'a, vec' uzvishena pobeda heroizma i zhrtve u ime vishih ciljeva; na neki nachin, sa izvesnom analogijom Termopila: heroizam i moralni trijumf zhrtve, u nepristajanju na pokoravanje. Za srpski narod Kosovo je zato potvrda i pechat njegovog identiteta, kljuch koji omoguc'ava da se shvati poruka njegove istorije, veza sa autentichnom srpskom drzhavnoshc'u, steg nacionalne slobode. Ne samo u epohi romantizma, kako se ponekad tvrdi, vec' od same bitke 1389. zhivi i traje upravo takva istorijska svest u srpskom narodu povodom Kosova. Kosovski spisi u crkvenoj knjizhevnosti, kosovski ep u narodnom pesnishtvu od kraja XIV veka pa do danas izraz su te svesti. Nije rech ni o kakvom „kosovskom mitu”, nego o istorijskom pamc'enju i misli kojima se ostvaruje veza sa stvarnom istorijskom proshloshc'u. Zhiva svest o svojoj srednjovekovnoj drzhavi bila je aktivan chinilac u borbi srpskog naroda za oslobodjenje i ujedinjenje pet vekova kasnije, a njen je neotudjivi deo svest o Kosovu kao o srpskoj zemlji.

Srpska knjizhevnost posle kosovske bitke je knjizhevnost sudara, u kome su sva opredeljenja do krajnje mere zaoshtrena; ona je u svome vremenu angazhovana i programska, nosec'i sobom ne samo jedno vidjenje istorije nego i poruku za samo to vreme u kome nastaje. Tragichni dogadjaji na Marici i Kosovu, pogotovu kosovska pogibija 1389, zahtevali su objashnjenje i odgovor. U muchenishtvu kneza Lazara i njegove vojske crkva je dobila snazhan podsticaj vere [u duhu drevne Tertulijanove rechi da je „krv hrishc'ana seme”], u kultu velikomuchenika Lazara ona obnavlja i u svoj hagioloshki poredak uvodi jednu prastaru, iskonsku hrishc'ansku kategoriju, kategoriju martirijuma. Zato postaje tako aktuelno ideoloshko tumachenje kosovskog martirijuma i tome sluzhi chitav „kosovski ciklus” stare srpske knjizhevnosti, u kome se mora gledati i pravi, prvobitni izvor narodne kosovske epike.

Srpski patrijarh Danilo III [Danilo Banjski, 1390-1400], koji je moshti kneza Lazara preneo iz prishtinske crkve sv. Spasa u Ravanicu [1391], posvetio je knezu Lazaru, po nashem mishljenju, chetiri spisa. Sva chetiri teksta objedinjena su, mada u sasvim razlichitim zhanrovima, interpretacijom Lazarevog kosovskog podviga kao muchenichke pobede, kao trijumfa „nebeskog carstva” nad „carstvom zemaljskim”. Simbolika ovih tekstova je martiroloshka: otuda figure krsta, venaca i chitav zbir agonistichkih tropa, poznatih u liturgijskom pesnishtvu kojim se slave ranohrishc'anski muchenici. U Slovu o knezu Lazaru je narochito podvuchen taj ideoloshki momenat: heroizam muchenishtva kao svedochenja vere u Hristovo vaskrsenje, trijumf zhrtve i opredeljenja za vechni zhivot, za duhovno i nebesko carstvo. Kosovski ciklus se ne iscrpljuje samo ovim pretpostavljenim ili stvarnim tekstovima Danila Banjskog; ima i drugih, svega desetak, koje su pisali bezimeni ili poznati pisci — pored ostalih i Jefimija, udovica serskog despota Jovana Ugljeshe. Natpis na stubu kosovskom, verovatno iz pera Lazarevog sina, despota Stefana, bio je zapravo epitaf [nadgrobni natpis] ili spomen-obelezhje mesta kolektivne pogibije srpske i turske vojske na Kosovu polju, koje se tamo na mramornom stubu nalazilo josh u drugoj polovini XV veka. Spomenik se kao zhiv svedok obrac'a putniku i prolazniku, te u svechanom retorskom kazivanju, dramatichan i herojski po intonaciji, pripoveda o kosovskom boju, o sudaru vojske i pogibiji, o viteshkom podvigu i muchenichkoj zhrtvi kneza Lazara, „velikog samodrshca, chuda zemaljskog i rige [vladara] srpskog”.[3]

Drugi, ali po svojim idejama i porukama nikako ne drukchiji, jeste tok narodne usmene knjizhevnosti o Kosovu. Kosovske epske pesme — to je josh Vuk Karadzhic' slutio — sigurno nisu najstarije srpske junachke ili epske pesme, niti je kosovski ep najstariji srpski ep, ali je po svom istorijskom i moralnom znachaju izbio u prvi plan; Srbi su, po Vukovu mishljenju, i pre Kosova morali imati junachke pesme narodne, ali je ta tragichna bitka znachajem koji je imala i promenom koju je donela bila od tolikog utiska i tako je silno „udarila” na svest naroda da je ubrzo zaboravljeno sve shto se dotle pevalo.[4] Iz prvih decenija XVI veka sachuvano je svedochanstvo o tome koliko je ciklus pesama o kosovskoj bici tada vec' bio formiran i bogat i koliko je shiroko bio rasprostranjen. Slovenac Benedikt Kuripechic', kao sekretar carskoga poslanstva kod turskog sultana, prolazio je 1531. srpskim zemljama na putu za Carigrad; na Kosovu je video Muratov grob [danas Muratovo Turbe], setio se „nekog starog viteza po imenu Milosh Kobilovic'”, koji je po svome podvigu u kosovskoj bici bio „vrlo chuven i slavan vitez, koji je na granici svaki dan chinio mnoga viteshka dela, o kojima se i danas mnogo peva kod Hrvata i po onim krajevima”.[5] Danas su sachuvane izvanredne narodne pesme o Kosovu i kosovskim junacima: Slava kneza Lazara u Krushevcu, Banovic' Strahinja, Kosovka devojka, Smrt majke Jugovic'a, Car Lazar i carica Milica, Zidanje Ravanice itd. Oko kosovske bitke gradi se u ovom ciklusu narodne poezije slozhena galerija pozitivnih i negativnih, ali i tragichnih junaka nacionalne istorije.

________

  1. Videti o tome: J. Cvijic', Osnove I 48-50, upor. M. Lutovac, Znachaj Kosova, 1-39.
  2. Tu knjizhevnost prikazujemo u svojoj Istoriji stare srpske knjizhevnosti, Beograd 1980, 190-212.
  3. D. Bogdanovic' Ist. stare srp. knjizhevnosti 190 i d.
  4. Istorija srp. naroda II, 513 (M. Pantic').
  5. Istorija srp. naroda II, 513 (M. Pantic').

<<Prethodna glava || Sledec'a glava>>


[Uvod] [Srednji vek] [Tursko doba] [Oslobodjenje Kosova]
[Kosovo i albanska narodnost u novoj Jugoslaviji] [Pogovor] [Skrac'enice]